Ամոքման արդարության վերաձևակերպում․ անձնական մտորումներ

14 Մայիսի 2025

Հեղինակ՝ Սիրան Հովհաննիսյան

Նորից ես եմ, այս անգամ խոսելու մեկ այլ կոնցեպտի մասին: Խոսքը «հիլինգ ջասթիս» (healing justice) կոնցեպտի մասին է, որի օգտագործման հետ հաշտ չեմ: Այո՛, չեմ, որովհետև տպավորություն ունեմ, որ հերթական անգամ ինքս իմ մասին մտածելն ու այդ պրակտիկան կիրառելը նույնպես պետք է ունենա մի կոնցեպտուալ անվանում, որը հնարավոր չլինի իմաստալից «թարգմանել» հայերեն: Այնինչ պրակտիկան մեզ հետ է եղել մեր կյանքի ամեն մի պահի: Բայց այս դեպքում կոնցեպտն ուղղակի քննադատելն ավելի դժվար է, քանի որ մի շարք էթիկական ու բազմազան կյանքերի ու փորձառությունների հարցեր կան: Մի կարևոր նշում պետք է անեմ մինչև առաջ անցնելը, քանի որ կոնցեպտի մասին կարծիք հնարավոր կլինի կազմել միայն նյութի ավարտին․ երբ ասում եմ, որ հաշտ չեմ կամ տանել չեմ կարողանում, չի նշանակում, որ այն չեմ օգտագործում կամ այն վերաբերելի չէ: Այնպես որ եկեք միասին քննարկենք իմ մեջ արթնացած այս դեբատը:

Ի սկզբանե սկսել էի գրել այս կոնցեպտի մասին, քանի որ տպավորություն էր, թե որպես ֆեմինիստական մոտեցումների կրող պարտավոր եմ ամեն ինչին հետևել ու դա էլ հենց փոխանցել մյուսներին: Բայց գործընկերերի հետ զրույցից հետո ինքս ինձ համոզեցի, որ կոնցեպտը ու դրա պատեհ-անպատեհ օգտագործումը մեղադրելը օգուտ չի ունենա: Եվ հենց դա մտքումս ունենալով՝ փորձելու եմ բացել healing justice-ը մեզ բոլորիս համար:

Նախ սկսենք նրանից, որ շատ դժվար է կոնցեպտը թարգմանել, քանի որ մշակույթի տարբերություններ կան, տրավմաների տարբերություններ կան: Այո՛, կոնցեպտը պետք է թարգմանել, քանի որ դրա հիմքերը գալիս են ռասիստական մոտեցումների դեմ պայքարներից, հակառասիստական պայքարից ու հենց վերջինում առկա հիերարխիաներից: Կոնցեպտն այնքան է «խմորվել», որ այժմ ներառում է բոլոր ինքնությունները՝ ոչ միայն սև ու բնիկ ինքնությունները, այլև սպիտակ ինքնությունները՝ հիմքում ունենալով այն միտքը, որ բոլորս ենք կոլեկտիվ տրավմայի կրողներ: Ինձ դուր է գալիս այս մոտեցումը:

Ընդհանրապես շատ նմանատիպ մոտեցումներ կան, երբ ճնշվող կողմը «իրեն կարողանում է պատկերացնել հենց ճնշողի դերում»՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ ճնշողի ինքնությունը նույնպես միատարր չէ: Հասկանալի է, որ այդպես «չպետք է լիներ», քանի որ ստացվում է, որ կրկին ճնշվող կողմն է հավելյալ ջանքեր գործադրում, բայց անկեղծ լինելու համար պետք է ընդունենք, որ մյուս կողմը նույն կերպ չի վարվելու: Եվ մյուս կողմից էլ՝ այս մոտեցումով ճնշվողներն են, որ ավելի ներքին ու մտքի ընդլայնում ու պայքարի տարբերակներ են գտնում: Որպես օրինակ՝ եթե մյուս ռասաներին ճնշողը սպիտակն է, ապա սպիտակ ռասայի տրանս աղքատ կանայք միանշանակ եթե ոչ նույն, ապա նույնատիպ ճնշումների են ենթարկվում ճնշող խմբի կողմից: Ուզում եմ ասել, որ ամեն ինչ մեզ հարմար «բանաձևերով» չընդունենք՝ եթե, ապա: Ո՛չ, «եթե, ապա»–ն ենթադրություն կամ ամենաշատը՝ վարկած է, թող այնտեղ էլ մնա:

Հիլինգ ջասթիսը կամ ամոքման արդարությունը քաղաքական կազմակերպման տեսակ է, որի նպատակը անարդարության համակարգային պատճառներին անդրադարձն է դրանց ամենատարբեր մակարդակներում: Այս անարդարությունները հիմնականում մարգինալ կամ համակարգայնորեն անտեսված մարդկանց փորձառություններն են, որոնք առաջ են եկել․

Օպրեսիվ կամ ճնշող պատմություններից
Միջսերնդային տրավմաներից
Կառուցվածքային բռնություններից

Քանի որ մենք բոլորս ինֆորմացիայի ամենատարբեր մասերում ենք գտնվում, ապա արագ անդրադառնանք նաև այս կոնցեպտներին: Օպրեսիվ պատմությունները, պատմական օպրեսիաները կամ ճնշումները ամենատարբեր դրսևորումներ են ունեցել պատմության ընթացքում: Օրինակ՝ կանանց շարժումը ձևավորվել է կանանց տարբեր խմբերի նկատմամբ քրոնիկ ճնշումների արդյունքում: Նմանատիպ ճնշումները նաև եղել են ամենատարբեր ցեղախմբերի և տեղացի ու բնիկ ժողովուրդների նկատմամբ գաղութատիրական ներխուժումներից ի վեր: Միջսերնդային տրավմաները այն տիպի տրավմաներն են, որոնք ձգվում են մի քանի սերունդներ շարունակ: Դրանք նույնպես կարող են շատ տարբեր լինել՝ ընտանեկան բռնությունից ու ռասիստական ճնշումներից մինչև պատերազմներ, տեղահանումներ ու ոստիկանական բռնաճնշումներ: Կառուցվածքային բռնությունների շարքին կարող են դասվել, օրինակ, ռասիզմը, եկամտի տարբերություններն ու ռեսուրսների ոչ միայն գենդերային, այլ նաև դասակարգային անհավասար բաշխվածությունը, հոմոֆոբիան և այլն:

Ամոքման արդարության մոտեցումը ենթադրում է, որ բոլոր վերը նշվածները և ավելին առաջացնում են կոլեկտիվ տրավմաներ, որոնք բացասական ֆիզիկական, հոգեկան, էմոցիոնալ և հոգևոր ազդեցություններ են ունենում ակտիվիստների և նրանց շարժումների գործառնման վրա: Ամոքման արդարության մոտեցման շրջանակներում անկյունաքարային է կոլեկտիվ ամոքումը, հոգատարությունը կամ խնամքը (collective care): Վերջինս նպատակահարմար է թե՛ տեղային ու անհատական խնդիրների լուծման, թե՛ քաղաքական կազմակերպման գործընթացներում: Ամոքման արդարության տերմինաբանությունն ըստ էության փոխհատվում է այնպիսի հասկացությունների հետ, ինչպիսիք են ֆեմինիստական ակտիվիզմը, կոլեկտիվ ամոքումը, տարբեր խմբերի մասին տեղեկավության հավաքման հնարավոր մեթոդաբանական մոտեցումների ապագաղութացումը, ինչպես նաև շարժումների հիմնումն ու զարգացումը: Այս փոխկապված ներքին ու արտաքին պայքարների մեջ է, որ կարելի է գտնել ամոքման արդարության հիմքերը:

Ամոքման արդարության մասին՝ որպես առանձին հասկացություն, քննարկումները սկսվել են վերջերս՝ ի համեմատություն այլ տերմինաբանության: Այն հիմնականում օգտագործվել է ԱՄՆ հարավային հատվածներում (զարմանալի չէ, քանի որ ԱՄՆ հյուսիսն ու հարավը սարսափ ֆիլմ հիշեցնող պայքարի՝ ներառյալ հակառասիստական պատմություն ունեն) ամոքման պրակտիկաներ անող և գունամաշկ (people of color, նշանակում է մուգ մաշկ ունեցող ամենատարբեր էթնիկ և ռասայական խմբեր ներկայացնող մարդիկ) մարդկանց կազմակերպման գործողություններում: Այս մոտեցումը վերածվել է «Սև կյանքերը նշանայություն ունեն» (Black Lives Matter, BLM) շարժման հիմնաքարերից մեկը: BLM-ի մասնակիցները պայքարի արդյունքում ուզում են տեսնել ռասիզմից ու ոստիկանական բռնություններից զերծ հանրություն, քանի որ շարժումը գլուխ բարձրացրեց ԱՄՆ ոստիկանական ուժերի՝ սև մարդկանց անպատիժ սպանության դեպքերից հետո: Սա չի նշանակում, որ շարժումը սկսվել է այս կետից, բնականաբար, այլ այս մի շարժումն էլ ընդհանուր շարժման մասն է, որը մասնակիցների համար ամոքման արդարության տանող գործընթաց է: Չէ՞ որ սև մարդկանց ԱՄՆ պատմությունն ունի իր արտասովոր դաժանությունները՝ ստրկություն, լինչինգ և այլ, մինչ օրս ձգվող խտրականություններ, որոնք սև մարդկանց համար միջսերնդային ու կոլեկտիվ տրավմաներ են (էլ չեմ խոսում մյուս հատվածների օրինակներով՝ իրենց իսկ հատուկ առանձնակի դաժանություններով):

Պատկերացրեք, թե ո՞րն է մեր կոնտեքստում կոլեկտիվ տրավման: Այո՛, ճիշտ եք: Մեզ համար սերնդեսերունդ ձգվող տրավմաներից է Ցեղասպանության տրավման, իսկ դրա նկատմամբ կասկածները ու մինչ օրս դրա իսկությունն ապացուցելու ջանքերի նկատմամբ համաշխարհային վերաբերմունքը նաև օպրեսիվ պատմության արդյունք է և կառուցվածքային բռնությունների ձգվող շարան: Մի կոլեկտիվ տրավման կապված է մյուսին. ազգային պատկանելիության հիման վրա բաժանումները երկու տարբեր պետությունների միջև ամբողջ պատմության ընթացքում: Կոլեկտիվ տրավմաներ, որոնք ձգվելու են դեռ շատ երկար: Կոլեկտիվ ու սերնդեսերունդ ձգվող տրավմա է նաև պաղեստինցիների տրավման, լիբանանցիների տրավման, սիրիացիների տրավման, բնիկ հնդկացի ամերիկացիների տրավման, ալժիրցիների տրավման, սուդանցիների տրավման, վիետնամցիների տրավման, հարավաֆրիկյան էթնիկ խմբերի տրավման, ճապոնացիների տրավման, հնդիկների տրավման, տիբեթցիների տրավման և այսպես շարունակ: Իսկ հիմա պատկերացրեք, որ այդ տրավման մարդու միայն մեկ ասպեկտին չի վերաբերում. աղքատ ու երեք երեխաներ ունեցող հայ կնոջ համար այս տրավման տարբեր ընկալումներ ունի, գեյ պաղեստինցի ռմբակոծվող տղամարդու համար այս տրավման ամենևին նույնը չէ, ինչ մեկ ուրիշ տղամարդունը: Սակայն վնասը և տրավման բոլորինն են, դրանք կոլեկտիվ են: Իսկ կոլեկտիվ ամոքման արդարության շարժումն օգնում է անդրադառնալ հենց կոլեկտիվ վնասին ու տրավմային, որը կրում են համակարգայնորեն անտեսված ու ոչ արտոնյալ մարդիկ, քանի որ շարունակ ապրում են կառուցվածքային բռնությունների և համակարգային անարդարությունների ներքո:

Կանանց հիմնադրամներում վերջին տարիներին անընհատ ու շատ է խոսվում հենց ֆեմինիստական ամոքման ու շարժման շրջանակներում դրան կարևորություն տալու մասին: Կանանց հիմնադրամների մի խումբ, որի մաս է կազմում նաև հայաստանյան հիմնադրամը, ամոքումը սահմանում է որպես «քաղաքական, կոլեկտիվ և միջսերունդ գործընթաց»: Մենք գիտենք, որ ֆեմինիստ ակտիվիստները ու տարբեր կանանց* խմբերը կոլեկտիվ սերնդային տրավմաների ու կառուցվածքային բռնությունների մեծ պատմություն ունեն, իսկ դրանց անդրադառնալու դեռևս հայտնի միակ «աշխատող» մոտեցումը ամոքման արդարության մոտեցումն է: Այս է պատճառներից մեկը, որ մի շարք հիմնադրամներ որդեգրել են բարօրության ֆինանսավորման քաղաքականություններ ոչ միայն իրենց անմիջական անդամների, այլ նաև գործընկեր/ուհի/+/ների համար:

Կոլեկտիվ հոգատարությունը կամ կոլեկտիվ ամոքումը այն մասին չէ, որ բոլորս պետք է ներկա լինենք անընդհատ, այլ այն մասին, որ վստահ լինենք, որ մարդիկ ներկա կլինեն, երբ դրա կարիքը լինի կամ գիտենք, որ այնտեղ են, ինչ–որ մի տեղ, մեզ համար: Մենք ապակենտրոնացած ենք, բայց գիտենք, որ միշտ կան մարդիկ, որոնց վրա կարող ես հույս դնել: Կոլեկտիվ ամոքումը պետք է լինի ոչ միայն պրակտիկայում, այլև դրան պետք է հավատալ գաղափարապես: Մի միտք էլ, որ շատ կարևոր է շեշտել ինձ համար, այն է, որ կոլեկտիվ ամոքումը պետք է ենթադրի նաև, որ «կոլեկտիվը» պետք է թույլ տա, բաց թողնի անհատին լինելու ինքն իր հետ, այլ ոչ թե միշտ կոլեկտիվի հետ ու դրա ներսում: Հրաշքներ են լինում մարդու մեջ ու նրա կյանքում, երբ նա դուրս է գալիս այդ փուչիկից:

Ահա այստեղ է, որ կարելի է մտածել ամբողջական, առանց մեղքի զգացում ունենալու ամոքման մասին: Սա նույնպես շատ լուրջ է մեր քննարկումներում հատկապես այն իմաստով, որ հպանցիկ անդրադարձ է կատարվում միայն ու վերջ. մեղքի զգացում ունե՞ս, մի՛ ունեցիր: Շատ լավ, շատ օգնեց, շնորհակալ եմ: Ո՛չ: Մեղքի զգացումը, որքան էլ որ պայմանավորված լինի արտաքին նորմերով ու ճնշումներով, մեզ ստիպում է հաշվի նստել մեր զգացմունքների հետ: Միայն դրանց միջով անցնելով է հնարավոր աճել, ճանաչել ինքդ քեզ, ճանաչել աշխարհը, իմաստավորել կյանքն ու դրանում մեր դիրքն ու որոշումները:

Այստեղ է նաև պետք խոսել սահմանների մասին, որոնք մենք միշտ մոռացության ենք մատնում: Ֆեմինիստական խմբերում տպավորություն է, որ մարդկանց միջև հարաբերութային սահմանները լղոզված են, որ կարելի է առանց մարդու զգացմունքները հաշվի առնելու ուղղակի «ներառել» նրան այստեղ կամ այնտեղ: Վերջինս էլ պետք է շնորհակալ լինի: Չէ՞ որ հենց վերջինի համար է դա արվում: Ո՛չ, գուցե մարդիկ ներառվելու կարիք չունեն կամ ունեն ներառվելու իրենց սահմանումը, որը չի համապատասխանում մյուսի սահմանման հետ: Այսպես խախտելով սահմանները՝ ինչպե՞ս պետք է մյուսներին օգնենք ընդունել, որ ամոքման պրակտիկան կարևոր է ու պետք է ռադիկալ կերպով կարևորենք մեր բարօրությունը, բարեկեցությունն ու հանգիստը: Գուցե պետք չէ մեզ արևմտյան ոճի դասեր տալ, թե ինչպես պետք է անել մեր հիլինգը կամ մեր ամոքումը, այլ կիսվել ունեցած փորձառություններով ու պրակտիկաներով, մենք էլ կընտրենք, թե որն է մեզ համար, գուցե ամենահարմարը հենց մեր ունեցածն է, ի՞նչ կա որ:

Մի փոքր էլ այս հարցում խորացնենք քննարկումը:

Ֆեմինիզմը և սնունդը ուղղակի կապի մեջ են: Սննդի հիմնական մշակող և պատրաստողը դարերից ի վեր հանդիսացել ենք կանայք, սննդի պատրաստումը եղել ու մնում է մշակույթների մեծ մասի կանանցից ամենասպասված պարտականությունը: Սնունդ և ֆեմինիզմ հայեցակարգի կողմնակիցները նշում են, որ հենց դա էլ պատճառներից մեկն է, թե ինչու պետք է կանայք ետ գրավեն (reclaim) իրենց տարածքները սննդի հետ կապված տարածքներում՝ ներառյալ խոհանոցն ու այլ տարածքներ: Այս տարածքներում է, որ կանայք կիսվում են իրենց ամենաշատ մտահոգող խնդիրներով մյուս կանանց հետ, այս տարածքներում ու հենց սննդի շուրջ են հիմնվում ամենաուժեղ կանանց փոխօգնության խմբերը: Նման խմբերի շրջանում ապահովության զգացումը երևի թե չունի իր հավասարազորը:

Սննդի ֆեմինիստական քննադատությունը կարող է ունենալ այլ կողմեր ևս: Օրինակ, սննդի ընդունումը մարդու առողջության և կյանքի ապահովման կարևոր կողմն է և դրա նկատմամբ անտեսող վերաբերմունքը նույնպես արտացոլում է այն, թե ինչպես ենք մենք վերաբերում մեր իսկ բարօրությանը, առողջությանը, որքան առաջնահերթություն ենք տալիս մեր մարմիններին, օրգանիզմին ու կյանքին: Հետաքրքիրն այն է, որ մեզ նման մշակույթներում կանանց կողմից սնունդ պատրաստելու, դրա շուրջը համախմբվելու և կոլեկտիվ ապահովության զգացում ունենալու հանգամանքը կարելի է ասել, որ բավական սովորական է:

Նույնը հնարավոր չէ պատկերացնել ավելի անհատապաշտ կապիտալիստական մշակույթներում: Անհատակենտրոն մշակույթներում, եթե դու ունես խնդիր, հատկապես ներքին անհանգստություն, կարող ես դիմել հոգեբանի կամ այլ մասնագետի ու ինքդ քեզ լուծել քեզ տանջող խնդիրները: «Վճարի՛ր՝ լուծի՛ր» բանաձևն այս դեպքում ամենաաշխատողն է: Այս մասում մի նշում անեմ, որ խոսքն այն մասին չէ, որ բոլոր արևմտյան մշակույթներն այսպիսին են, ու այս մշակույթներում մարդիկ չեն հավաքվում միասին ու ինչ–որ բան պատրաստում, բնավ: Շեշտադրումն այստեղ հետևյալն է. երբ նման մշակույթներից անգամ ֆեմինիստները ծանոթանում են սնունդ և ֆեմինիստ ոչ արևմտյան մոտեցումներին և սկսում են տալ իրենց մեկնաբանությունները դրանց շուրջ, ունենում ենք այն, որ արևմտյան ֆեմինիստական խմբի կողմից կազմակերպվող, մասնակիցների թվում մեծ մասամբ ոչ արևմտյան ֆեմինիստներ ունեցող ամոքման հանդիպումների գլխավոր միջոցառումը լինում է սննդի միասնական պատրաստումը: Միտքս ճիշտ տեղ հասցնելու համար պետք է մանրամասնեմ, որ խնդիրը ոչ թե միասնական սննդի պատրաստումն է, այլ նման կոնտեքստում սննդի պատրաստումն ընդհանուր առմամբ: Եկեք անկեղծ լինենք․ որքան էլ սնունդը ու դրա պատրաստումը մեզ հաճելի լինի, որքան էլ մենք հաճույք ստանանք հաճոյախոսություններից մեր պատրաստած սննդի հասցեին, երբ մեզ նման մշակույթներում խոսքը գնում է բարօրության, հանգստի ու ամոքման մասին, մենք ավելի ուրախ կլինենք չպատրաստել ոչինչ, բայց վայելել «վաստակած հանգիստը»: Չէ՞ որ մեր տնային աշխատանքի մի մասն ամենօրյա կտրվածքով հենց սննդի շուրջ է պտտվում:

Ամոքման արդարության մասին խոսելիս անհնար է անտեսել նաև «վաստակած հանգիստ» արտահայտությունը: Մենք ապրում ենք այնպիսի հասարակություններում, որոնցում վճարովի աշխատանքն ու փողային վարձատրությունը մեր կյանքի կենտրոնն են: Եվ հիրավի, անգամ հանգիստն այսօր այնպես է մատուցվում, որ դրա իրական համը զգալու համար պետք է ծախսել վաստակած գումարը: Շղթան այնպիսին է, որ պետք է տանջվես աշխատանքում, զզվելով աշխատանքի գնաս, փող վաստակես, որպեսզի հետո կարողանաս առանց մեղքի զգացում ունենալու հանգիստը վայելել: Ահա մեզ «վաստակած հանգիստ»:

Շղթան նաև այնպիսին է, որ գումարը նույնպես շղթայի մեջ է. իրական հանգիստ ունենալու համար անպայման պետք է դրա վրա գումար ծախսել: Բացի գումարը ծախսելուց՝ հանգստի պրոցեսը նույնպես պետք է «ընդունելի» լինի, պետք է լինի ինստագրամում փոստելի, ինֆլուենսերների սթորիների նման, մենք էլ մեզ բավարարված զգանք, որ մարդկանց որոշ խումբ անպայման կտեսնի մեր արկածները: Իսկ տաղտկալի համարվող «սովորական» կյանքին վերադառնալուց հետո չունենանք հանգստության զգացում: Իսկ սոցիալական մեդիա էջերը մեզ կհիշեցնեն, որ միևնույնն է՝ պետք է ավելին: Խոսքն այն մասին չէ, որ մեկն ունի փող ու ծախսում է այդ փողն իր ձևով, ո՛չ: Ոչ էլ այն մասին, որ պետք չէ ծախսել ճամփորդությունների վրա, ո՛չ:

Խոսքն այն մասին է, որ․

մարդը հանգիստը չի «վաստակում», հանգիստը մեր կյանքի անբաժանելի մասն է, առանց հանգստի շունչներս ուղղակի կփչի ժամանակից շուտ, մի՛ ստիպեք ձեզ մտածել, թե դուք հանգստի արժանի չեք,
հանգիստը չպետք է լինի ինչ–որ մեկից կրկնօրինակում, որպեսզի ամենը անպայման մյուսի արածին նման լինի, որպեսզի մենք մեզ բավարարված զգանք,
հանգիստը ունի ամենատարբեր ձևեր, մեկի համար այն կարող է լինել սեփական տանը ընկերների հետ խորովածը, մյուսի համար՝ ծովի ափին պինա կոլադան, իսկ երրորդի համար՝ վարձով բնակարանում երկու շաբաթ անընդմեջ ապրելը ու «վարձը վայելելը»:

Ցավոք, մենք ապրում ենք այնպիսի ժամանակներում, որ անգամ հանգիստն է դարձել դիմադրության շարժում, քանի որ ստիպված ես ապացուցել, որ դու արժանի ես հանգստի:

Հորդորս այն է, որ չտրվենք գեղեցիկ բառերին ու դրանք օգտագործենք՝ ուղղակի տարբեր խմբերում մեզ ընդունված զգալու համար։ Ես ինքնս շատ տեղեկատվություն չունեի ամոքման արդարության մասին, բայց այս ընթացքում համալրեցի պակասը՝ կիսվելու հնարավորությամբ։ Մենք ապրում ենք այնպիսի մի շրջանում, որտեղ պատմական հզոր ու տրանֆորմացիոն իրադարձություններ են տեղի ունենում՝ անկախ մեր ցանկությունից կամ ազդեցությունից։ Անունը կդնենք ամոքման արդարություն, թե հարևանուհու հետ սուրճ կամ ջերմ ընկերոջ հետ փողոցի մի ծայրից մյուսը զբոսանք, որի ընթացքում կխոսենք մեր ճնշման պատմություններից ու դրա դեմ դիմակայելու ձևերից, եկեք օգտվենք այդ հնարավորությունից ու արտոնությունից ու մեր կյանքն ու պայքարն ավելի տանելի դարձնենք։

Օգտագործված նյութեր