«… որովհետեւ ինչ-որ բան սխալ ա աշխարհում». 2016-ին իմ նոթատետրում գրել էի ես՝ անդրադառնալով Ապրիլյան քառօրյա պատերազմին: Թերթում եմ դեռահասության տարիներիս նոթատետրերը ու զարմանում. գրեթե բոլոր տեքստերն անանձնական են, չկան տեքստեր, որոնք այնքան բնորոշ են այդ տարիքին (ինչքան էլ որ կարծրատիպային հնչի):
Հիշողություններ ճգնաժամային դեռահասությունից
2016-ին 17 տարեկան էի, երբ տեղի ունեցավ Ապրիլյան քառօրյա պատերազմը: Դպրոցից տուն վերադառնալիս միամիտ հանդիպեցի զինվորական մեքենաների շարասյան, որոնք բերում էին ինձնից ընդամենը 2 տարի մեծ զինվորի դին: Այդ տարի ես ավարտում էի դպրոցը եւ պաշտոնապես պետք է մուտք գործեի մեծական կյանք, երբ ինձ ու իմ հասակակիցների ուսերին դրվեց պետությունը պահելու ծանր բեռը, որից այնքան էլ գլուխ չէինք հանում: 17-18 տարեկան դեռահասը, որը պետք է ունենար վառ եւ գունավոր երազանքներ, իր վրա վերցրեց մի տարօրինակ պատասխանատվություն, որն իրենից ենթադրում էր, որ իր բոլոր քայլերը պետք է լինեն գիտակցված եւ «ծառայեն ի շահ պետության»:
Սկսում եմ հետահայաց նայել իմ մանկությանը, ապա դեռահասությանը՝ փորձելով հասկանալ, թե որտեղից է սկսվել այդ «սխալը», որի մասին գրել էր 17 տարեկան դեռահաս աղջիկը:
Չգիտեմ՝ սկիզբը որն է, բայց պետության մասին իմ անձնական բոլոր հիշողություններն ու մտքերը սկսվում են «ճգնաժամ» բառից: Դեռեւս փոքր տարիքից, երբ գաղափար էլ չունեի՝ պետությունն ինչ է, իմ շուրթերին էր այդ բառը, որի իմաստը նույնպես չէի հասկանում, բայց պարբերաբար լսում էի հեռուստացույցով: Թեպետ այդ մեծական աշխարհից ոչինչ չէի հասկանում, բայց անմիջականորեն կրում էի իրար հաջորդող ու հերթ չտվող ճգնաժամերի հետեւանքները: Այդ գլխավոր հետեւանքներից մեկն իմ հոր բացակայությունն էր իմ կյանքի մեծ մասից, քանի որ մեր երկրում միշտ ճգնաժամ էր, եւ նա ստիպված էր գնալ խոպան՝ մեզ պահելու համար:
Իմ մանկական հիշողության մեջ լավ է տպավորվել 2008-ի Մարտի 1-ի դեպքերը, երբ հազարավոր մարդիկ ելել էին փողոց՝ պահանջելով նախագահական արդար ընտրություններ: Այդ ցույցերի մասին հիշողություններն իմ գլխում այժմ պտտվում են հեռուստացույցի բզզացող ձայնով, որը մանիպուլյացիոն եղանակով ներկայացնում էր 10 ցուցարարի սպանությունները: Հիշում եմ, թե ինչպես մեր ընտանիքի մեծահասակների ժեստերը կրկնօրինակելով՝ ոգեւորվել ու ուրախացել էի, երբ ցույցերը դադարեցին: Այնքան ներգրավված էի այդ ամեն ինչում, որ տպագիր թերթերից մեկից կտրել էի նոր նախագահի նկարը եւ կպցրել իմ դպրոցական օրագրում: Մինչ օրս չեմ համակերպվում իմ՝ 10 տարեկան անձի այդ քաղաքական անհեռատեսության հետ: Այնուհետեւ 10 տարի անց՝ 2018-ին պետք է դուրս գայի փողոց՝ պայքարելու այդ նույն նախագահի ուզուրպացրած ռեժիմի դեմ:
***
Երբ դու դեռահաս ես, աշխարհին այլ՝ ավելի զգայուն պրիզմայով ես նայում ու զգում: Դեռեւս փխրուն ու երերուն ինքնությունդ խարխլվում է ամեն մի ճգնաժամից ու արտակարգ իրավիճակից: Եվ երբ ծնվում ես ու ինքնությունդ ձեւավորվում է մի երկրում, որն անդադար ճգնաժամերի մեջ է՝ սոցիալականից մինչեւ քաղաքական, պատերազմական, դու ձեւավորվում ես ոչ հավասարաչափ, ինչպես՝ փոքրիկ ու երերուն ցողունով մի բույս, որը մութ սենյակում լույսի փոքրիկ աղբյուրի ուղղությամբ փորձում է ձգվել ու ծուռումուռ, կքած է աճում: Հայաստանում շատերիս ինքնությունն է նման այդ խեղճ բույսին, որ մի խավար անկյունում լույսի պակասից շնչահեղձ լինելով՝ աճում է կիսատ-պռատ իրար հաջորդող ճգնաժամերի միջակայքում:
Ես ու ինձ նման էլի շատ մարդիկ ապրել են մանկության եւ դեռահասության մի ամբողջ շրջան, որն իրենց մասին չէ, որտեղ շատ քիչ տեղ է հատկացված իրենց ինքնությանն ու էությանը: Մենք ապրել ենք մի ամբողջ կյանք, որտեղ մեր գոյությունը պայմանական է եղել, իսկ սկզբունքայինը՝ ճգնաժամերի մի ամբողջ փաթեթ, որոնք էլ որոշել եւ ձեւավորել են մեզ:
Պայքար՝ ճգնաժամերի դեմ
Մեծանալով ու ձեւավորվելով այդ խավար աշխարհում լույսի հիմնական աղբյուրն ինձ համար եղել են գրքերը: Դրանցում ես փորձում էի գտնել հարցերի պատասխաններ, որոնք չէին թողնում ինձ հանգիստ ապրել: Այդ գրքերն իմ մեջ արթնացրին պայքարելու անդադար աճող ցանկություն, պայքար՝ հանուն արդարության, խաղաղության, հավասարության: Դեռահաս տարիքում մտածում էի, թե ունակ եմ փոխել աշխարհը, մարդկանց սրտերը: Այդ խավարի մեջ հայտնաբերեցի ֆեմինիզմը, որն ինձ օգնեց հասկանալ իմ էությունը, ինքնությունը, տվեց պայքարի համար հավատ, մեխանիզմներ եւ վստահեցրեց, որ ես անհույս ռոմանտիկ չեմ իմ պայքարում եւ ձեռնարկած գործերում:
Արդեն մի քանի տարի է՝ ներգրավված եմ այդ պայքարում եւ աշխատում եմ հասարակական ոլորտում՝ անմիջական շփման մեջ լինելով շատ դեռահաս աղջիկների հետ: Ցավով ֆիքսել եմ, որ նրանց մեջ տեսնում եմ երբեմնի այն 17 տարեկան աղջկան, ով չէր համակերպվում այն դաժան իրականությանը, որում իր մեղքը չկար, բայց որի հետեւանքների անմիջական կրողն էր դարձել ակամայից: Սիրտս կոտրվում է միայն այն մտքից, որ մեր երկրի իրավիճակը նմանվում է շրջապտույտի, անդադար նույն սցենարն է կրկնվում եւ միշտ տուժում են նրանք, որոնք դրանում մեղք չունեն: Եվ այժմ ես տեսնում եմ այդ աղջիկների ցավով լցված աչքերը, որոնք ոգեւերությունից փայլելու փոխարեն լցված են 2020-ի պատերազմում հարազատների, իրենց տան, սիրելի գյուղի կորստի ցավերով եւ անդադար աճող անհանգստությամբ երերուն ապագայի նկատմամբ:
Այդ դեռահաս աղջիկների հետ վերջին հանդիպման ժամանակ քննարկում էինք իրենց մտահոգությունները եւ գուշակեք, թե որոնք էին նրանց մտահոգությունները: Նրանք սկսեցին խոսել պետականության, խարխուլ սահմանների, անվտանգության, անկայուն խաղաղության մասին: Գրեթե նույն բովանդակությունն էր նաեւ ապագայի մասին իրենց պատկերացումները: Նրանք նշում էին, որ պատրաստվում են դառնալ այսինչ մասնագետը, որովհետեւ դա է երկրին պետք: Իսկ երբ հարցնում էիր, բայց ինչո՞վ ես դու իսկապես հետաքրքրվում, ինչն է քեզ հոգեհարազատ, նրանք լրիվ այլ պատասխաններ էին տալիս:
Այս դեռահաս աղջիկների մոտ նույնպես ամեն ինչ անանձնական է: Նրանց հույզերը, մտահոգությունները, տեսլականները, ամեն ինչ պտտվում է առկա ճգնաժամերի շուրջ: Եվ արդյոք հնարավո՞ր է ունենալ անձնական ինչ-որ բան նման պայմաններում: Չեմ կարծում:
Նորից սկսում եմ համեմատականներ տանել. ինչպես իմ դեռահաս եսի տեքստերն էին անձնանձնական, այնպես էլ՝ նրանց մտքերն ու մտահոգությունները: «Ինչու է այս շրջապտույտն անդադար կրկնվում նույն սյուժեով եւ ինչպես փոխել նրա ընթացքը»,- տալիս եմ ինձ այս հարցը՝ ինձ պատասխանատու զգալով իմ կրտսեր քույրերի ապրումների ու մտքերի համար:
Հարցնում եմ նրանց՝ «Ինչ կարիքներ ունեք եւ ինչով կարող ենք ձեզ օգնել՝ որպես ֆեմինիստական հիմնադրամ»: «Ուղղորդեք, թե ոնց օգնեմ պետությանը», «Ասեք՝ ինչով զբաղվեմ, որ պիտանի լինի Հայաստանին»,- հնչում են հիմնական պատասխանները: «Իսկ կոնկրետ ձե՞զ համար, ինչ անենք ձեր բարօրության համար»,- համառորեն շարունակում եմ ես: Այս ավելի կոնկրետ հարցից հետո լռություն է տիրում, որն ավելի խոսուն եւ բովանդակալից տեղեկություն է տալիս ներկա իրավիճակի մասին:
«Իսկ ի՞նչ է նշանակում լինել դեռահաս էս խառնակ ժամանակներում,- հարնցում եմ նրանց՝ անհանգիստ սպասելով, որ պատասխանները ցավեցնելու են շատ:
- «Շատ մեծեր, թե՛ դպրոցում, թե՛ սովորական կյանքում, սպասում են, որ մենք լինենք արդեն իսկ իրենց նման հասուն մարդիկ»:
- «Հույս ունեմ, որ սա շուտ կանցնի (նկատի ունի դեռահասության շրջանը), մեզնից քիչ բաներ կպահանջեն»:
- «Երևի կասեմ որ ես ու իմ հասկակիցները չունենք դեռահասություն»:
- «Էն ինչ ապրում եմ հիմա դեռահասություն չի կարծում եմ»:
Գնահատելով հայաստանյան ներկայիս իրավիճակը եւ այն ինֆորմացիան, որին տիրապետում ես, հասկանում ես, որ ներկայիս պայմաններում հնարավոր չէ Հայաստանում լինել դեռահաս. այստեղ դու միանգամից մեծանում ես՝ բաց թողնելով քո կյանքի մի շատ կարեւոր էտապ, որը մեծ նշանակություն ունի քո ինքնության ձեւավորման հարցում: Եվ սա շրջապտույտի նման անդադար կրկնվում է. նույն սցենարը՝ տարբեր սերունդներ:
Դեռահասությունը, հիրավի, կյանքի ճակատագրական շրջան է: «Ամեն ինչ պատահում ա դեռահաս տարիքում, դրա համար պետք ա մեր տեղն ու դերն ունենանք, մեր սեփական եսը, որ հեշտ լինի»,- ասում է մեր դեռահասների խմբի աղջիկներից մեկը: Այս՝ առաջին հայացքից սովորական թվացող նախադասությունն իր մեջ ամփոփում է այն ամենն, ինչ փորձեցի երկար-բարակ ասել այս տեքստով: Այո, այս աշխարհում պետք է ամեն բան իր տեղում լինի:
«Դեռահասը պետք է դեռահասություն անելու հնարավորություն ունենա»,- մտածում եմ ես ու սկսում մոտավոր պատկերացնել մեր հետագա գործունեության մասշտաբները, թե ինչքան աշխատանք ունենք դեռ անելու ու ինչքան ժամանակ ու ռեսուրս է պետք, որ մեր դեռահասները նորմալ «դեռահասություն անեն»:
Հեղինակ՝ Ելենա Սարգսյան
