Կանայք` հայացքի ներքո․ գեղեցկության չափանիշները, սոցիալական մեդիան և ինքնավերահսկումը Հայաստանում

Ներածություն

Հայկական մեդիայում կանանց արտաքին տեսքը պարբերաբար ներկայացվել և քննարկվել է որպես առանձին թեմա։ Հայաստանում իրականացված հետազոտությունները արձանագրել են կանանց և տղամարդկանց ներկայացման տարբերություններ՝ հատկապես տեսանելիության, սոցիալական դերերի և հեղինակության համատեքստում։ «Կնոջ կերպարը հայկական մեդիայում» հետազոտությունը, որն իրականացվել է «ՊրոՄեդիա Գենդեր» ՀԿ-ի կողմից՝ ՄԱԿ-ի Բնակչության հիմնադրամի հայաստանյան գրասենյակի աջակցությամբ, ցույց է տվել, որ ուսումնասիրված մեդիայում ներկայացված անձանց 86%-ը տղամարդիկ են եղել, մինչդեռ կանանց բաժին է հասել տեղեկատվական հոսքի ընդամենը 10%-ը։ Կանայք նաև ավելի քիչ են ներկայացվել որպես փորձագետներ և նորությունների աղբյուրներ (Pro-Media Gender NGO & UNFPA Armenia, 2011, էջ 2)։ Նման միտում արձանագրվել է նաև գովազդի ուսումնասիրություններում։ Հայկական գովազդի վերաբերյալ հետազոտությունների ամփոփումները ցույց են տվել, որ կանայք հաճախ ներկայացվել են գեղեցկության, սեռականության և տնային դերերի համատեքստում, մինչդեռ ուսումնասիրված գովազդային նյութերում կանանց միայն 6%-ն է ներկայացվել աշխատանքային միջավայրում (Media.am, 2015)։ Ամսագրային գովազդի մեկ այլ ուսումնասիրություն ցույց է տվել, որ կանանց կերպարների 50%-ը ներկայացված է եղել բաց հագուստով, ներքնազգեստով կամ առանց հագուստի (Media.am, 2013)։

Այս ուսումնասիրությունները վերաբերում են մեդիայի տարբեր ձևերի և տարբեր ժամանակաշրջանների, ուստի չեն կարող հաստատել հայ կանանց ներկայացման մեկ միասնական կամ անփոփոխ ձև։ Այնուամենայնիվ, դրանք ցույց են տալիս, որ արտաքին տեսքը կարևոր տեղ է զբաղեցրել գենդերացված մեդիա պատկերումների մեջ։ Սոցիալական մեդիան այս գործընթացին ավելացնում է մեկ այլ հարթություն, քանի որ այժմ կանայք կարող են ոչ միայն հայտնվել գովազդատուների, լրագրողների կամ լուսանկարիչների ստեղծած պատկերներում, այլև իրենք ստեղծել և տարածել իրենց պատկերները։ Պատկերները կարող են ընտրվել, խմբագրվել և ներկայացվել լսարանին, որից հետո ենթարկվել հավանումների, մեկնաբանությունների և փոխազդեցության այլ ձևերի միջոցով գնահատման։

Միջազգային հետազոտությունները արտաքին տեսքի վրա կենտրոնացած սոցիալական մեդիայի օգտագործումը կապում են մարմնի ընկալման հետ կապված մտահոգությունների հետ։ Cohen et al. (2017, էջ 186) ցույց են տվել, որ Instagram-ում արտաքին տեսքին ուղղված գործողությունները կապված են երիտասարդ կանանց մարմնի կերպարի վերաբերյալ մտահոգությունների հետ։ Jiotsa et al. (2021, էջ 8) պարզել են, որ սոցիալական մեդիայում հետևվող մարդկանց արտաքինի հետ հաճախակի համեմատությունը կապված է սեփական մարմնից դժգոհության և նիհարելու ձգտման հետ։ Նմանապես, McComb և Mills-ը (2021, էջ 49) ցույց են տվել, որ Instagram-ում իդեալականացված պատկերների ազդեցությունը երիտասարդ կանանց շրջանում մեծացրել է սեփական արտաքինի և քաշի նկատմամբ դժգոհությունը։

Այս արդյունքները չեն կարող ուղղակիորեն տարածվել Հայաստանի վրա։ Հայկական համատեքստին վերաբերող հետազոտություններն ավելի սահմանափակ են, սակայն Երիցյանի (2019) ուսումնասիրությունը դիտարկում է սոցիալական մեդիայի և մարմնի կերպարի կապը Հայաստանում երիտասարդ կանանց շրջանում, իսկ Կոցեվան (2024) վերլուծում է հայ մոդել Արմինե Հարությունյանի վերաբերյալ սոցիալական մեդիայի մեկնաբանությունները՝ թվային հորիզոնական վերահսկողության (digital lateral surveillance) հայեցակարգի միջոցով։ Հետևաբար, այս հոդվածը հարցադրում է. ինչպե՞ս է հայկական թվային մեդիան ձևավորում կանանց գեղեցկության չափանիշները, և ինչպե՞ս են այդ չափանիշները քննարկվում ու վերաիմաստավորվում սոցիալական մեդիայի միջոցով։ Հոդվածը պնդում է, որ հայկական թվային մեդիան ձևավորում է գեղեցկության չափանիշները՝ արտաքին տեսքի վրա հիմնված պատկերումը տարածելով ինքնաներկայացման, համեմատության և առցանց գնահատման առօրյա պրակտիկաների վրա։ Սոցիալական մեդիան կանանց հնարավորություն է տալիս ստեղծելու և փոփոխելու իրենց պատկերները, մինչդեռ օգտատերերը մասնակցում են արտաքին տեսքի գնահատմանը՝ մեկնաբանությունների և համեմատությունների միջոցով։ Միևնույն ժամանակ, հայկական ֆեմինիստական կազմակերպություններն օգտագործում են թվային հարթակները՝ այս ակնկալիքները հարցականի տակ դնելու համար։

Մեդիա պատկերումից դեպի թվային ինքնաներկայացում

Հայկական մեդիայի վերաբերյալ ավելի վաղ հետազոտությունները համատեքստ են ստեղծում ժամանակակից թվային պրակտիկաները հասկանալու համար։ «Կնոջ կերպարը հայկական մեդիայում» ուսումնասիրությունը ցույց է տվել կանանց և տղամարդկանց տեսանելիության էական տարբերություններ։ Տղամարդկանց ներկայացման 86% մասնաբաժնից բացի` կանայք ավելի քիչ են ներկայացվել որպես փորձագետներ և նորությունների աղբյուրներ (Pro-Media Gender NGO & UNFPA Armenia, 2011, էջ 2)։ Գովազդը կանանց տեսանելիության այլ ձև էր ապահովում։ Կանայք հաճախ ներկայացվել են որպես տնային տնտեսուհիներ, սպառողներ կամ գեղեցկության և գայթակղության օբյեկտներ, իսկ ուսումնասիրված գովազդային նյութերում կանանց միայն 6%-ն է հայտնվել աշխատանքային միջավայրում (Media.am, 2015)։ Նույն հետազոտությունը ցույց է տվել նաև, որ ուսումնասիրված հեռուստագովազդների 81%-ում հեղինակության ձայնը տղամարդու ձայնն է եղել, մինչդեռ գովազդների 81%-ում գլխավոր կին կերպարները չեն խոսել (Media.am, 2015)։

Այս տվյալները կարևոր են այն մեդիա միջավայրը հասկանալու համար, որում այսօր շրջանառվում են կանանց պատկերները։ Սակայն դրանք չեն ապացուցում հին մեդիա պատկերումների և սոցիալական մեդիայում ներկայիս վարքագծի միջև ուղղակի պատճառահետևանքային կապ։ Սոցիալական մեդիան փոխում է օգտատիրոջ դիրքը՝ անհատներին հնարավորություն տալով անմիջականորեն մասնակցելու սեփական վիզուալ պատկերի ստեղծմանը։

Ֆեմինիստական օբյեկտացման տեսությունը այս գործընթացը հասկանալու հնարավոր մոտեցումներից մեկն է։ Fredrickson-ը և Roberts-ը (1997) պնդում են, որ սեռական օբյեկտացումը կարող է կանանց դրդել սեփական մարմիններին նայել արտաքին դիտորդի տեսանկյունից և պարբերաբար վերահսկել իրենց մարմինը (էջ 185–188)։ Սոցիալական մեդիայում դա կարող է տեղի ունենալ լուսանկարները հրապարակելուց առաջ և հետո դրանց կրկնվող գնահատման միջոցով։ Օգտատերը կարող է մտածել, թե ինչպես է երևում լուսանկարում, փոփոխություններ կատարել դրանում, իսկ հետո հանդիպել այլ օգտատերերի արձագանքներին։

Այս հասկացությունները կարևոր են սոցիալական մեդիայի համատեքստում, քանի որ արտաքին տեսքը կարող է ստուգվել նախքան պատկերը հրապարակելը և այնուհետև գնահատվել լսարանի արձագանքների միջոցով։ Սակայն սա չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր լուսանկար ինքնավերահսկման դրսևորում է։ Կարևորն այն է, թե արդյոք արտաքին տեսքին կրկնվող ուշադրությունը կապված է այն գնահատելու հետ, և թե որքանով է այն համապատասխանում որոշակի ակնկալիքների։

Սոցիալական մեդիայի վերաբերյալ հետազոտությունները որոշակի ապացույցներ են տրամադրում այս գործընթացների վերաբերյալ։ Cohen et al. (2017) ցույց են տվել, որ արտաքին տեսքի վրա կենտրոնացած ինստագրամյան էջերին հետևելը կապված է երիտասարդ կանանց շրջանում նիհարության իդեալի ներքնայնացման, մարմնի վերահսկման և նիհարելու ձգտման հետ (էջ 185)։ Jiotsa et al. (2021) հայտնաբերել են, որ արտաքին տեսքը հաճախ համեմատելը կապված է սեփական մարմնից դժգոհության և նիհարելու ձգտման հետ (էջ 8)։ McComb-ը և Mills-ը (2021), կիրառելով փորձարարական մեթոդ, ցույց են տվել, որ Instagram-ի իդեալականացված մոդելների ազդեցության տակ հայտնված երիտասարդ կանայք ավելի մեծ դժգոհություն են հայտնել իրենց արտաքինի և քաշի նկատմամբ, քան այն մասնակիցները, որոնք գտնվել են արտաքին տեսքի նկատմամբ չեզոք պայմաններում (էջ 48–49)։ Առաջին երկու ուսումնասիրությունները բացահայտում են կապեր, այլ ոչ թե պատճառահետևանքային հարաբերություններ, մինչդեռ McComb-ի և Mills-ի ուսումնասիրությունը որոշակի պայմաններում տրամադրում է փորձարարական ապացույցներ։ Այս ուսումնասիրություններից ոչ մեկը հատուկ չի վերաբերում հայ կանանց։ Հետևաբար, Երիցյանի (2019) ուսումնասիրությունը կարևոր է, քանի որ սոցիալական մեդիայի և մարմնի կերպարի հարաբերությունը դիտարկում է հայկական համատեքստում։ Այդ ուսումնասիրության արդյունքները նույնպես պետք է դիտարկել՝ հաշվի առնելով դրա ընտրանքի և հետազոտական մեթոդաբանության սահմանափակումները, այլ ոչ թե դրանք ներկայացնել որպես հայ կանանց ամբողջական խմբին վերաբերող տվյալներ։

Գեղեցկության չափանիշները և արտաքին տեսքի առցանց վերահսկումը

Սոցիալական մեդիան նաև փոխում է արտաքին տեսքի շուրջ քննարկումների ձևը, քանի որ օգտատերերը կարող են անմիջականորեն մեկնաբանել և գնահատել այլ մարդկանց պատկերները։ Արմինե Հարությունյանի վերաբերյալ արձագանքների մասին Կոցևայի (2024) վերլուծությունը դրա կոնկրետ օրինակն է։ Նա թվային հորիզոնական վերահսկողության հայեցակարգն օգտագործում է ուսումնասիրելու համար, թե ինչպես են սոցիալական մեդիայի օգտատերերը դիտարկում և մեկնաբանում միմյանց (էջ 139–140)։ Օգտատերերը մեկնաբանել են Հարությունյանի դեմքի առանձնահատկությունները և նրա արտաքին տեսքը համեմատել գրավչության վերաբերյալ իրենց պատկերացումների հետ, մինչդեռ այլ օգտատերեր վիճարկել են այդ գնահատականները (Kotzeva, 2024, էջ 140–142)։ Այս դեպքը սահմանափակվում է հանրային դեմքով և առցանց քննարկումների որոշակի շրջանակով, սակայն այն օգտակար է հասկանալու համար, թե ինչպես են արտաքին տեսքի չափանիշները արտահայտվում օգտատերերի փոխազդեցության միջոցով։ Կոցեվան նաև ցույց է տալիս, որ այս գնահատականները չեն հիմնվել գեղեցկության մեկ հստակ սահմանված իդեալի վրա։ Մեկնաբանությունները կարող էին ներառել ինչպես հայկական արտաքինի վերաբերյալ պատկերացումներ, այնպես էլ առցանց տարածվող գրավչության ավելի լայն չափանիշներ (2024, էջ 140)։

Գեղեցկության ֆիլտրերը և պատկերների խմբագրումը արտաքին տեսքը թվայնորեն կառավարելու մեկ այլ հնարավորություն են ստեղծում։ Ֆիլտրերը թույլ են տալիս օգտատերերին փոխել դեմքի առանձնահատկությունները, մաշկի հյուսվածքը և պատկերի այլ տարրեր նախքան այն հրապարակելը։ Gill-ի (2007) հետֆեմինիստական մեդիա մշակույթի վերլուծության մեջ ինքնավերահսկումը, անհատականությունը, ընտրությունը և «վերափոխման» (makeover) գաղափարը ժամանակակից մեդիա մշակույթի առանցքային տարրերից են (էջ 148)։ Այս շրջանակում արտաքին տեսքը կարող է ընկալվել որպես մի բան, որի վրա անհատը կարող է և պետք է աշխատի։ Թվային խմբագրումը սա հատկապես տեսանելի է դարձնում, քանի որ ընկալվող «թերությունները» կարող են փոփոխվել պատկերի տեխնիկական միջամտությունների միջոցով։

Հայաստանում կանանց կողմից գեղեցկության ֆիլտրերի օգտագործման հաճախականությունը կամ դրանց հնարավոր ազդեցությունը մարմնի ընկալման վրա չափող հետազոտությունները սահմանափակ են։ Media.am-ի 2024 թվականի հոդվածը, որը հիմնված է լրագրողների և ակտիվիստների հետ հարցազրույցների վրա, անդրադառնում է սոցիալական մեդիայում կանանց արտաքին տեսքի վերաբերյալ խորհուրդների տարածմանը և գեղեցկության ֆիլտրերի օգտագործմանը։ Հարցազրույցներից մեկի մասնակիցը նշում է, որ ֆիլտրերը կարող են խրախուսել օգտատերերին իրենց չխմբագրված արտաքինն ավելի բացասական գնահատել՝ համեմատելով այն փոփոխված պատկերի հետ (Media.am, 2024)։ Այս մեկնաբանությունները վկայում են այն մասին, թե ինչպես են ֆիլտրերը քննարկվում հայկական հանրային դիսկուրսում, բայց չեն կարող համարվել հայ կանանց փորձառությունները ներկայացնող տվյալներ։

Հայաստանում կանանց հիմնադրամի՝ աղջիկների կենսակերպի, բարեկեցության և սոցիալական ընկալումների վերաբերյալ զեկույցը լրացուցիչ տվյալներ է տրամադրում հայ դեռահաս աղջիկների արտաքին տեսքի վերաբերյալ։ Հետազոտությունը ներառել է 121 դեռահաս աղջիկների հարցում և տասը մասնակիցների հետ հետագա հարցազրույցներ (Women’s Fund Armenia, 2020, էջ 4, 20–21)։ Հարցման մասնակիցների 36%-ը լիովին համաձայնել է այն պնդմանը, որ սովորաբար հավանում է իր արտաքին տեսքը, 40%-ը որոշ չափով համաձայնել է, մինչդեռ 17%-ը որոշ չափով և 7%-ը լիովին համաձայն չեն եղել (էջ 32–34)։ Մասնակիցները նաև խոսել են մարմնի կերպարի վերաբերյալ սոցիալական ակնկալիքների մասին։ Հետազոտության մեջ կիրառվել է պատահական ընտրանքի մեթոդ, և այն իրականացվել է ներկայիս սոցիալական մեդիայի միջավայրի ձևավորումից առաջ, ուստի դրա արդյունքները չեն կարող տարածվել հայ աղջիկների ամբողջ խմբի վրա կամ օգտագործվել սոցիալական մեդիայի ազդեցությունը ապացուցելու համար։ Այնուամենայնիվ, ուսումնասիրությունը տեղային տվյալներ է տրամադրում այն մասին, որ ուսումնասիրված խմբում արտաքին տեսքի վերաբերյալ մտահոգություններ գոյություն ունեն։

Հայկական թվային արձագանքները

Արտաքին տեսքի չափանիշները ոչ միայն վերարտադրվում են մեդիայի և օգտատերերի փոխազդեցության միջոցով, այլև դառնում են հայկական ֆեմինիստական կազմակերպությունների աշխատանքի առարկա։ Հայաստանում կանանց հիմնադրամը Instagram-ը ներկայացնում է որպես տարածք, որտեղ իդեալականացված տեսողական մշակույթը շրջանառվում է գեղեցկության չափանիշներին, սեքսիզմին և կանանց փորձառություններին անդրադարձող ֆեմինիստական բովանդակության կողքին։ Այս նյութերը շահերի պաշտպանության բնույթ ունեն և ներկայացուցչական հետազոտություն չեն, սակայն օրինակներ են այն բանի, թե ինչպես են հայկական ֆեմինիստական կազմակերպություններն օգտագործում սոցիալական մեդիան՝ գենդերային ակնկալիքների շուրջ քննարկումներ ծավալելու համար։

Վերջին օրինակներից մեկը ՀԿՀ աջակցությունն է Տաթև Ազիզբեկյանի` 2026 թվականի թվային «Don’t Give Me Flowers If…» («Ծաղիկներ մի նվիրիր, եթե…») արշավին։ Արշավում կարճ տեսանյութերի միջոցով անդրադարձ է արվել կանանց վրա ազդող կարծրատիպերին և վերահսկողության տարբեր ձևերին, այդ թվում՝ կանանց մարմնի նկատմամբ վերահսկողությանը։ Արտաքին տեսքը բացառապես անհատական հարց ներկայացնելու փոխարեն՝ այսպիսի բովանդակությունը մարմնի վերաբերյալ ակնկալիքները տեղադրում է գենդերային հարաբերությունների մասին ավելի լայն քննարկումների համատեքստում։

Կոցեվայի վերլուծությունը նաև ցույց է տալիս, որ առցանց լսարանները արտաքին տեսքին չեն արձագանքում մեկ միասնական ձևով։ Հարությունյանի արտաքինի քննադատությանը զուգահեռ նա առանձնացնում է նաև այդ գնահատականները վիճարկող արձագանքներ (Kotzeva, 2024, էջ 140–142)։ Օրինակը սահմանափակ է, սակայն ցույց է տալիս, որ արտաքին տեսքի չափանիշներն իրենք կարող են դառնալ հանրային անհամաձայնության և քննարկման առարկա։

Հայկական աղբյուրները միասին դիտարկելիս առանձնանում են մի քանի տարածքներ, որտեղ գեղեցկության չափանիշները ձևավորվում և քննարկվում են՝ ավանդական մեդիա պատկերումներ, սոցիալական մեդիայում ինքնաներկայացում, օգտատերերի մեկնաբանություններ և համեմատություններ, ինչպես նաև ֆեմինիստական թվային ակտիվիզմ։ Առկա ապացույցները չեն հաստատում հայ կանանց համար գեղեցկության մեկ միասնական չափանիշի գոյությունը և ցույց չեն տալիս, որ սոցիալական մեդիան հայ կանանց շրջանում մարմնից դժգոհության պատճառ է։ Դրանք ցույց են տալիս այն, որ արտաքին տեսքը շարունակում է մնալ ներկայացման և քննարկման ակտիվ թեմա, մինչդեռ թվային հարթակները մեծացրել են այն մարդկանց շրջանակը, որոնք մասնակցում են այդ պատկերների ստեղծման և գնահատման գործընթացին։

Եզրակացություն

Հայաստանում գեղեցկության չափանիշները կարելի է ուսումնասիրել՝ դիտարկելով մեդիա պատկերումների ավելի վաղ ձևերի և ժամանակակից թվային պրակտիկաների միջև կապը։ Հայկական մեդիայի վերաբերյալ հետազոտությունները փաստագրել են կանանց պատկերման մեջ արտաքին տեսքի կարևորությունը, հատկապես գովազդում, ինչպես նաև կանանց՝ որպես փորձագետների և հեղինակություն ունեցող խոսնակների ավելի ցածր ներկայացվածությունը (Pro-Media Gender NGO & UNFPA Armenia, 2011; Media.am, 2015)։ Սոցիալական մեդիան փոխում է այս գործընթացը՝ օգտատերերին հնարավորություն տալով անմիջականորեն ստեղծելու, խմբագրելու, տարածելու և մեկնաբանելու պատկերները։

Օբյեկտացման և մարմնի վերահսկման վերաբերյալ ֆեմինիստական տեսությունները օգնում են հասկանալ, թե ինչու արտաքին տեսքին կրկնվող ուշադրությունը կարող է ներառել ինքնավերահսկում, մինչդեռ միջազգային հետազոտությունները արտաքին տեսքի համեմատությունը և իդեալականացված պատկերների ազդեցությունը կապում են մարմնի կերպարի վերաբերյալ մտահոգությունների հետ (Fredrickson & Roberts, 1997; Cohen et al., 2017; Jiotsa et al., 2021; McComb & Mills, 2021)։ Հայկական աղբյուրներն ավելի սահմանափակ տվյալներ են տրամադրում, այդ թվում՝ երիտասարդ կանանց մարմնի կերպարի վերաբերյալ հետազոտություն, Արմինե Հարությունյանի շուրջ առցանց քննարկումների վերլուծություն և դեռահաս աղջիկների արտաքին տեսքի վերաբերյալ տվյալներ։

Այսպիսով, հայկական թվային միջավայրում կան մի շարք տարածքներ, որտեղ արտաքին տեսքը ստեղծվում և գնահատվում է։ Միևնույն ժամանակ, ֆեմինիստական կազմակերպություններն օգտագործում են սոցիալական մեդիան՝ կանանց մարմնի վերաբերյալ գենդերային կարծրատիպերն ու ակնկալիքները հարցականի տակ դնելու համար։ Հայերեն սոցիալական մեդիայի բովանդակության և օգտատերերի հետ հարցազրույցների վրա հիմնված հետագա հետազոտությունները կօգնեն հասկանալ, թե ինչպես են այս պրակտիկաները տարբերվում կանանց տարբեր խմբերի շրջանում։ Միևնույն ժամանակ, առկա հայկական տվյալները չեն հաստատում այն պնդումը, որ սոցիալական մեդիան ձևավորել է գեղեցկության մեկ միասնական չափանիշ կամ ուղղակիորեն առաջացնում է մարմնից դժգոհություն։ Սա պարզելու համար անհրաժեշտ են հետագա հետազոտություններ։

Հոդվածը պատրաստեց Վարանտա Ահարոնեան-Նիզիբլեանը

Գրականության ցանկ

Cohen, R., Newton-John, T., & Slater, A. (2017). The relationship between Facebook and Instagram appearance-focused activities and body image concerns in young women. Body Image, 23, 183–187. https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2017.10.002

Fredrickson, B. L., & Roberts, T.-A. (1997). Objectification theory: Toward understanding women’s lived experiences and mental health risks. Psychology of Women Quarterly, 21(2), 173–206. https://doi.org/10.1111/j.1471-6402.1997.tb00108.x

Gill, R. (2007). Postfeminist media culture: Elements of a sensibility. European Journal of Cultural Studies, 10(2), 147–166. https://doi.org/10.1177/1367549407075898

Jiotsa, B., Naccache, B., Duval, M., Rocher, B., & Grall-Bronnec, M. (2021). Social media use and body image disorders: Association between frequency of comparing one’s own physical appearance to that of people being followed on social media and body dissatisfaction and drive for thinness. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(6), 2880. https://doi.org/10.3390/ijerph18062880

Kotzeva, E. (2024). Face-shaping power of the postfeminist gaze, or digital rhetorical lateral surveillance in Armenia. Peitho, 27(1), 139–? .

McComb, S. E., & Mills, J. S. (2021). Young women’s body image following upwards comparison to Instagram models: The role of physical appearance perfectionism and cognitive emotion regulation. Body Image, 38, 49–62. https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2021.03.012

Media.am. (2013, April 5). Կնոջ կերպարը հայկական մեդիայում. https://media.am/en/newsroom/2013/04/05/3267/

Media.am. (2015, March 7). Կնոջ կերպարը հայկական մեդիայում. https://media.am/en/vox-populi-en/2015/03/07/4903/

Media.am. (2024, April 7). Հայաստանում մեդիան շարունակում է կանանց մասին կարծրատիպեր տարածել. https://media.am/hy/newsroom/2024/04/07/38704/

Pro-Media Gender NGO, & UNFPA Armenia. (2011). FACTSHEET “Woman’s Image in Armenian Media” Study Results. https://armenia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Womans_Image-brief_factsheet-Eng%20-1-.pdf?utm_source

Women’s Fund Armenia. (2020). Report on the results of survey on adolescent girls’ lifestyle, well-being, and social perceptions. https://womenfundarmenia.org/wp-content/uploads/2021/02/report-on-girls-lifestyle-fin.pdf

Women’s Fund Armenia. (2025, July 5). 8 feminist Instagram pages worth following. https://womenfundarmenia.org/8-feminist-instagram-pages-worth-following/

Women’s Fund Armenia. (2026). March 8 projects supported by Women’s Fund Armenia. https://womenfundarmenia.org/march-8-projects-of-2026-supported-by-wfa/

Yeretzian, S. (2019). Social media & body image of young women [Capstone project, American University of Armenia].