Արհեստական բանականությունը (ԱԲ) հաճախ ներկայացվում է որպես նորարարության ապագա։ Ամեն օր ի հայտ են գալիս նոր գործիքներ, որոնք խոստանում են փոխել մեր աշխատանքի, հաղորդակցության և ստեղծագործելու ձևերը։ Սակայն այս տեխնոլոգիաների շուրջ ստեղծված ոգևորության հետևում թաքնված է ավելի անհարմար իրականություն․ ԱԲ-ն գոյություն չունի հասարակությունից առանձին։ Այն զարգանում է այնպիսի համակարգերի շրջանակում, որոնք արդեն իսկ պարունակում են անհավասարություններ, խտրականություն և իշխանության անհավասար հարաբերություններ։ Դրա ամենաակնհայտ օրինակներից մեկը գենդերային ապատեղեկատվության տարածման համար ԱԲ-ի աճող կիրառումն է։
Կին քաղաքական գործիչները, լրագրողները, ակտիվիստներն ու իրավապաշտպանները պատմականորեն թիրախավորվել են նրանց բանականությունը, բարոյականությունը, արտաքին տեսքը, սեռականությունը և առաջնորդելու կարողությունը կասկածի տակ դնող պատմույթների միջոցով։
Այս օրինաչափությունը տեսանելի է նաև միջազգային ամենահայտնի դեպքերից դուրս։ Հայաստանում քաղաքական կնատյացության վերաբերյալ 2026 թվականի մշտադիտարկման զեկույցը փաստագրել է, թե ինչպես են կին քաղաքական գործիչները համակարգված կերպով թիրախավորվել այն երևույթի միջոցով, որը հետազոտողները բնութագրում են որպես «գենդերային պատիժ»։ Նրանց քաղաքական դիրքորոշումները քննարկելու փոխարեն՝ առցանց պատմույթները կենտրոնանում էին նրանց մայրության, բարոյականության, սեռականության և անձնական կյանքի վրա։ Կանանց ներկայացնում էին որպես «վատ մայրերի», անբարոյական կամ հանրային պաշտոն զբաղեցնելու համար ոչ պիտանի անձանց։ Սա ցույց է տալիս, որ գենդերային հարձակումների նպատակն ավելի շուտ քաղաքական լեգիտիմությունը խաթարելն է, քան քաղաքականության վերաբերյալ բանավեճ ծավալելը։
Փոխվել է այս հարձակումների հիմքում ընկած տեխնոլոգիան։ ԱԲ-ն հեշտացրել է համոզիչ կեղծ տեղեկատվություն ստեղծելը, պատկերներն ու տեսանյութերը մանիպուլացնելը, ձայները նմանակելը և րոպեների ընթացքում մեծ քանակությամբ թիրախավորված բովանդակություն արտադրելը։ Այն պատմույթները, որոնց ստեղծումը նախկինում զգալի ռեսուրսներ էր պահանջում, այժմ հնարավոր է ստեղծել և տարածել աննախադեպ արագությամբ։
ԱԲ-ն չի ստեղծել կնատյացությունը։ Կանայք թիրախավորվել են արհեստական բանականության գոյությունից շատ առաջ։ Սակայն ԱԲ-ն ուժեղացրել է այն համակարգերը, որոնք թույլ են տալիս կնատյացությանը տարածվել՝ այդ հարձակումները դարձնելով ավելի արագ, էժան և դժվար վիճարկելի։
Օրինակ՝ Հայաստանի 2026 թվականի նախընտրական շրջանում Կանանց ռեսուրսային կենտրոնը փաստագրել է կին քաղաքական գործիչների դեմ ուղղված համակարգված կնատյաց պատմույթներ՝ սեքսիստական վիրավորանքների, սեռականացված լեզվի և նրանց՝ որպես մայրերի դերերի դեմ ուղղված հարձակումների միջոցով։ Այս արշավները գոյություն ունեին ԱԲ-ից անկախ, սակայն դրանք ցույց են տալիս հենց այն վնասակար պատմույթների տեսակը, որոնք գեներատիվ ԱԲ-ն այժմ կարող է վերարտադրել, անհատականացնել և տարածել շատ ավելի մեծ մասշտաբով։
Ուստի հարցը պետք է լինի ոչ միայն այն, թե ինչ կարող է ստեղծել ԱԲ-ն, այլև՝ ով է շահում այս տեխնոլոգիաներից, ում են դրանք վնասում, և ով է պատասխանատվություն կրում, երբ դրանք օգտագործվում են որպես ահաբեկման գործիք։
Ի՞նչ է գենդերային ապատեղեկատվությունը
Գենդերային ապատեղեկատվությունը կեղծ կամ մոլորեցնող տեղեկատվություն է, որն ուղղված է մարդկանց դեմ՝ նրանց գենդերի հիմքով, և օգտագործում է սեքսիստական կարծրատիպեր՝ նրանց վստահելիությունը խաթարելու համար։ Ի տարբերություն ընդհանուր ապատեղեկատվության, որը կարող է կենտրոնանալ քաղաքական իրադարձությունների կամ քաղաքականությունների վրա, գենդերային ապատեղեկատվությունը հարվածում է անձի ինքնությանը։
Կանայք հաճախ թիրախավորվում են իրենց ինքնության և անձնական հատկանիշների վերաբերյալ պատմույթների միջոցով։ Կին քաղաքական գործիչը կարող է թիրախավորվել իր անձնական կյանքի մասին լուրերով՝ իր քաղաքական գաղափարները քննարկելու փոխարեն։ Կին լրագրողին կարող են ներկայացնել որպես զգացմունքային կամ անազնիվ անձի՝ նրա լրագրողական աշխատանքի բովանդակությունը կասկածի տակ դնելու փոխարեն։ Ակտիվիստներին և իրավապաշտպաններին հաճախ պիտակավորում են որպես վտանգավոր, անբարոյական կամ օտարերկրյա դերակատարների ազդեցության տակ գտնվող անձանց՝ նրանց աշխատանքը արժեզրկելու նպատակով։
Գենդերացված ապատեղեկատվությունը որպես բռնություն ուսումնասիրող Գեհրկեն և Ամիթ-Դանին (2025) պնդում են, որ գենդերացված ապատեղեկատվությունը չպետք է դիտարկել միայն որպես հաղորդակցության խնդիր։ Այն գործում է որպես գենդերային բռնության ձև, քանի որ օգտագործվում է կանանց վախեցնելու, լռեցնելու և հանրային կյանքին մասնակցելուց հետ պահելու համար։
Այս հարձակումները հազվադեպ են ուղղված միայն մեկ կնոջ դեմ։ Դրանք ավելի լայն ուղերձ են փոխանցում․ ավանդական իշխանության կառուցվածքները վիճարկող կանայք բախվելու են հետևանքների։
ԱԲ-ն փոխել է գենդերային հարձակումների մասշտաբը
Գենդերային բռնության ուժեղացման ամենաակնհայտ օրինակներից մեկը դիփֆեյքերի տարածումն է։ ԱԲ-ի միջոցով ստեղծված պատկերներն ու տեսանյութերը կարող են այնպիսի տպավորություն ստեղծել, կարծես մարդն ասել կամ արել է մի բան, որը երբեք չի ասել կամ արել։ Թեև դիփֆեյքերը կարող են թիրախավորել ցանկացած մարդու, կանայք անհամաչափորեն ավելի հաճախ են ենթարկվում սեռականացված դիփֆեյք բռնության։
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ դիփֆեյք պոռնոգրաֆիայի մեծ մասը թիրախավորում է կանանց՝ հաճախ առանց նրանց համաձայնության (տե՛ս Saner, 2026; Alacantra & Valentim, 2023)։ Այս պատկերներն օգտագործվում են զոհերին նվաստացնելու, սպառնալու և վերահսկելու համար։ Երբ սեռականացված բովանդակությունը տարածվում է առցանց, տուժողները կորցնում են վերահսկողությունը դրա տարածման վայրերի և դրան հասանելիություն ունեցող մարդկանց նկատմամբ։
2024 թվականին Թեյլոր Սվիֆթի բացահայտ սեռական բնույթի՝ ԱԲ-ի միջոցով ստեղծված պատկերները լայնորեն տարածվեցին առցանց՝ հեռացվելուց առաջ հավաքելով միլիոնավոր դիտումներ։ Դեպքը համաշխարհային ուշադրության արժանացավ Սվիֆթի հանրային ճանաչվածության պատճառով, սակայն այն նաև ընդգծեց ավելի լայն խնդիրը․ եթե աշխարհի ամենաճանաչված կանանցից մեկը չի կարող հեշտությամբ վերահսկել ԱԲ-ի միջոցով ստեղծված սեռական բռնության տարածումը, ի՞նչ է տեղի ունենում այն կանանց հետ, ովքեր չունեն նույն տեսանելիությունը, ռեսուրսները կամ իրավական աջակցությունը։
Խնդիրը միայն դիփֆեյքերը չեն։ ԱԲ-ն կարող է նաև ստեղծել կեղծ հաշիվներ, մեծ քանակությամբ մոլորեցնող բովանդակություն և անհատականացնել հարձակումները կոնկրետ անձանց դեմ։ Երբ այս ամենը համադրվում է սոցիալական մեդիայի ալգորիթմների հետ, որոնք խրախուսում են ներգրավվածությունն ու հակասությունները, վնասակար պատմույթները կարող են ավելի արագ տարածվել, քան դրանց հերքումները:
Այսպիսով, խնդիրը նաև իշխանության անհավասարությունն է նրանց միջև, ովքեր ստեղծում են վնասակար պատմույթները, և նրանց միջև, ովքեր ստիպված են պաշտպանվել դրանցից։
Կանայք թիրախավորվում են, որովհետև նրանց ձայները մարտահրավեր են նետում իշխանությանը
Գենդերային ապատեղեկատվությունն առավել տեսանելի է դառնում այն ժամանակ, երբ կանայք մտնում են այնպիսի ոլորտներ, որոնցում ավանդաբար գերակշռել են տղամարդիկ։
Գերմանիայի 2021 թվականի դաշնային ընտրությունների քարոզարշավի ընթացքում Անալենա Բերբոքը՝ խոշոր կուսակցությունների միակ կին թեկնածուն, բախվեց գենդերային բնույթի բազմաթիվ հարձակումների։ Պատմույթներից շատերը կենտրոնացած էին նրա անձի, արտաքին տեսքի և անձնական կյանքի վրա՝ նրա քաղաքական դիրքորոշումների փոխարեն։ Նրա գաղափարները քննարկելու փոխարեն՝ հարձակումները կասկածի տակ էին դնում առաջնորդելու նրա համապատասխանությունը։
Նմանատիպ օրինաչափություն նկատվեց նաև 2020 թվականին ԱՄՆ փոխնախագահի պաշտոնի համար Քամալա Հարիսի քարոզարշավի ընթացքում։ Առցանց պատմույթներում հաճախ օգտագործվում էին ինչպես սեքսիստական, այնպես էլ ռասիստական կարծրատիպեր՝ նրան ներկայացնելով որպես զայրացած, ոչ կոմպետենտ կամ որպես իր մասնագիտական ձեռքբերումների փոխարեն անձնական հարաբերությունների շնորհիվ հաջողության հասած կնոջ։
Կին լրագրողները նույնպես լայնածավալ առցանց բռնության են ենթարկվում։ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն փաստագրել է, որ ամբողջ աշխարհում կին լրագրողները բախվում են սպառնալիքների, հետապնդումների և համակարգված հարձակումների, հատկապես երբ լուսաբանում են քաղաքականություն, մարդու իրավունքներ կամ գենդերային հավասարություն։
Այս արշավների նպատակը հաճախ միայն կեղծ տեղեկատվություն տարածելը չէ։ Նպատակն է հանրային մասնակցությունը դարձնել ուժասպառ անող։
Կին քաղաքական գործչին, որին ներկայացնում են որպես անբարոյական, այլևս պետք չէ քաղաքականության վերաբերյալ բանավեճի մեջ մտնել։
Կին լրագրողին, որին ներկայացնում են որպես անազնիվ, այլևս պետք չէ նրա լրագրողական աշխատանքը քննարկել։
Կին ակտիվիստին, որին ներկայացնում են որպես վտանգավոր, այլևս պետք չէ նրա պահանջներին լուրջ վերաբերվել։
Գենդերային ապատեղեկատվությունը վերահսկում է, թե ով է լսելի և ով իրեն անվտանգ է զգում խոսել:
ԱԲ-ն չի վերացնում անհավասարությունը․ այն կարող է ավտոմատացնել այն
ԱԲ-ի վերաբերյալ ամենամտահոգիչ ենթադրություններից մեկն այն է, որ տեխնոլոգիան ինքնին չեզոք է։
ԱԲ համակարգերը ստեղծվում են այնպիսի հասարակությունների շրջանակում, որտեղ արդեն գոյություն ունեն սեքսիզմ, ռասիզմ և անհավասարության ու խտրականության այլ ձևեր։ Երբ այդ համակարգերը ուսուցանվում են առկա տվյալների միջոցով, դրանք կարող են վերարտադրել և ուժեղացնել այդ սոցիալական կառուցվածքներում առկա կողմնակալությունները։
Սա նշանակում է, որ ԱԲ-ն պարզապես բովանդակություն ստեղծող չեզոք գործիք չէ։ Այն կարող է դառնալ գործող իշխանության հարաբերություններն ամրապնդող մեխանիզմ՝ հնարավորություն տալով արագ արտադրելու և տարածելու այնպիսի պատմույթներ, որոնք վերարտադրում են գենդերային կարծրատիպերն ու անհավասարությունները։
Մասնավորապես, ԱԲ-ի միջոցով ստեղծված բովանդակությունը կարող է վնասակար պատմույթներն ավելի արժանահավատ, տարածված և դժվար վիճարկելի դարձնել՝ անհամաչափորեն ազդելով կանանց և այլ մարգինալացված խմբերի վրա։
Սոցիալական մեդիայի հարթակները ևս նպաստում են այս խնդրին։ Շատ հարթակներ կառուցված են ներգրավվածության սկզբունքի շուրջ, ինչի հետևանքով ուժեղ հուզական արձագանք առաջացնող բովանդակությունը հաճախ ստանում է ավելի մեծ տեսանելիություն։ Կնատյաց պատմույթները կարող են արագ տարածվել, քանի որ դրանք նախատեսված են զայրույթ, վախ և վրդովմունք առաջացնելու համար։
Կեղծված պատկերը, կեղծ մեղադրանքը կամ մանիպուլացված տեսանյութը կարող են հասնել հազարավոր մարդկանց, մինչև ճշգրիտ տեղեկատվությունը կհասցնի հերքել դրանք։
Թիրախավորված անձը ստիպված է ապացուցել, որ ինչ-որ բան չի տեղի ունեցել, մինչդեռ վնասը ստեղծելու համար պատասխանատուները հաճախ բախվում են սահմանափակ հետևանքների կամ մնում են ամբողջովին անանուն։
Կանանց լռեցման ժողովրդավարական հետևանքները
Գենդերային ապատեղեկատվությունը ժողովրդավարության խնդիր է։
Երբ կանայք հետ են քաշվում հանրային քննարկումներից՝ հետապնդումների, սպառնալիքների կամ հեղինակության վնասման վախի պատճառով, հասարակությունը կորցնում է կարևոր ձայներ և տեսակետներ։
Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ առցանց հարձակումների թիրախ դարձած կանայք հաճախ ունենում են անհանգստություն, վախ, հուզական այրում և ինքնագրաքննություն։ Ոմանք նվազեցնում են իրենց առցանց ներկայությունը, խուսափում են որոշակի թեմաներից կամ ամբողջությամբ հեռանում են հանրային դերերից (Saner, 2026; Gehrke, 2025)։
Հենց սա է գենդերային ապատեղեկատվությունը վտանգավոր և ճնշող դարձնում։ Դրա հաջողությունը չափվում է ոչ միայն նրանով, թե քանի մարդ է հավատում ստին։ Այն չափվում է նաև նրանով, թե արդյոք կինը այնքան է հոգնում, վախենում կամ մեկուսանում, որ դադարում է մասնակցել հանրային կյանքին։
Թվային տարածքները դարձել են քաղաքականության, ակտիվիզմի, լրագրության և սոցիալական շարժումների կարևոր հարթակներ։ Այս տարածքներից դուրս մղվելը իրական հետևանքներ ունի։
Դիմադրության կառուցում․ ԱԲ-ի նկատմամբ ֆեմինիստական մոտեցում
ԱԲ-ով պայմանավորված գենդերային ապատեղեկատվության դեմ պայքարը պահանջում է կանխարգելիչ ռազմավարություններ, որոնք կանխում են վնասը, աջակցում են թիրախավորված անձանց և մարտահրավեր են նետում այն համակարգերին, որոնք թույլ են տալիս բռնություն տարածել։
Տեխնոլոգիական ընկերությունները պետք է ավելի մեծ պատասխանատվություն ստանձնեն՝ մշակելով հայտնաբերման և մոդերացիայի ավելի ուժեղ համակարգեր, որոնք կարող են հայտնաբերել ԱԲ-ի միջոցով ստեղծված հետապնդումները, դիփֆեյքերը և կանանց դեմ ուղղված համակարգված ապատեղեկատվական արշավները։
Նրանք պետք է նաև ավելի թափանցիկ լինեն այն հարցում, թե ինչպես են իրենց ալգորիթմները մեծացնում վնասակար բովանդակության տարածումը, և ստեղծեն հասանելի հաղորդման համակարգեր, որոնք թվային բռնության ենթարկվող անձանց իրական աջակցություն են տրամադրում։
Կառավարություններն ու հաստատությունները նույնպես կարևոր դեր ունեն։ Նրանք պետք է մշակեն մարդու իրավունքների վրա հիմնված քաղաքականություններ, որոնք կանդրադառնան տեխնոլոգիաներով պայմանավորված գենդերային բռնությանը՝ միաժամանակ պաշտպանելով արտահայտվելու ազատությունը։
Կանանց իրավունքներին և արհեստական բանականությանը վերաբերող քաղաքականությունները չպետք է մշակվեն միմյանցից առանձին։ Դրանք պետք է դիտարկվեն միասին, քանի որ ԱԲ համակարգերը կարող են վերարտադրել և ուժեղացնել առկա գենդերային անհավասարությունները։
ԱԲ-ի կառավարման նկատմամբ գենդերազգայուն մոտեցումն անհրաժեշտ է՝ հասկանալու համար, թե ինչպես են կանայք և մարգինալացված խմբերը անհամաչափորեն ենթարկվում առցանց հետապնդումների, ալգորիթմական կողմնակալության և ԱԲ-ի միջոցով ստեղծված բռնության։
Գենդերային տեսանկյունը ԱԲ քաղաքականությունների մեջ ներառելով՝ հասարակությունները կարող են ապահովել, որ տեխնոլոգիական զարգացումը չամրապնդի առկա իշխանական կառուցվածքները, այլ նպաստի ավելի անվտանգ և ներառական թվային տարածքների ստեղծմանը։
Պաշտպանությունն ու դիմադրությունը նաև պահանջում են անհատներին և համայնքներին թվային գրագիտությամբ և գործնական գործիքներով զինել, որպեսզի նրանք կարողանան ճանաչել, հաղորդել և արձագանքել ապատեղեկատվությանը։
Լրագրողները, ակտիվիստները և հանրային կյանքում ներգրավված կանայք պետք է հասանելիություն ունենան թվային անվտանգության վերաբերյալ ուսուցման, աջակցության ցանցերի և այնպիսի ռեսուրսների, որոնք նրանց թույլ կտան շարունակել մասնակցել առցանց կյանքին՝ առանց հետապնդումների կամ սպառնալիքների պատճառով ստիպված լինելու հեռանալ։
Սակայն ավելի անվտանգ թվային միջավայր ստեղծելու պատասխանատվությունը չպետք է դրվի միայն վնասի ենթարկվողների վրա։ Կանայք չպետք է ստիպված լինեն նվազեցնել իրենց ձայնի ուժը, սահմանափակել իրենց մասնակցությունը կամ խուսափել հանրային տարածքներից այն պատճառով, որ հարթակներն ու հաստատությունները չեն կարողանում կանխել բռնությունը։
ԱԲ-ի նկատմամբ ֆեմինիստական մոտեցումը պահանջում է հաշվետվողականություն, համայնքային աջակցություն և հանձնառություն՝ մարտահրավեր նետելու այն անհավասարություններին, որոնք թույլ են տալիս գենդերային ապատեղեկատվությանը հաջողության հասնել։
Դա նշանակում է ապահովել, որ կանանց փորձառությունները հաշվի առնվեն ԱԲ համակարգերի նախագծման, կարգավորման և կիրառման ընթացքում։
Պատասխանատու տեխնոլոգիական զարգացմամբ, ներառական քաղաքականություններով, թվային կրթությամբ և հավաքական գործողությամբ հասարակությունները կարող են ձևավորել այնպիսի թվային տարածքներ, որտեղ կանայք կարող են ազատ, անվտանգ և հավասար մասնակցություն ունենալ։
Հոդվածը պատրաստեց Վարանտա Ահարոնեան-Նիզիբլեանը
Լրացուցիչ ընթերցանություն
- Alcantara, J., & Valentim, J. (2023). Gender-Based Disinformation: A scoping review of the literature, 2013–2023.
- Gehrke, M., & Amit-Danhi, E. R. (2025). Gendered disinformation as violence: A new analytical agenda. Harvard Kennedy School Misinformation Review.
- Gehrke, M. (2025). How are gender and race deployed in disinformation? An exploratory study of women politicians.
- Saner, K. E. (2026). Introduction to the special issue on gendered disinformation.