Սլաքտիվիզմ․ ծո՞ւյլ քլիքեր, թե՞ ակտիվիզմի ապագան

Այսօրվա թվային դարաշրջանում ակտիվիզմը փոխվում է։ Սոցիալական շարժումներն այլևս տեղի չեն ունենում միայն փողոցներում, համայնքային տարածքներում կամ քաղաքական հաստատություններում։ Դրանք ձևավորվում և զարգանում են նաև առցանց։ Հեշթեգներից և առցանց ստորագրահավաքներից մինչև իրազեկման արշավներ և թվային պատմություններ՝ համացանցը մարդկանց սոցիալական և քաղաքական փոփոխություններին մասնակցելու նոր հնարավորություններ է տվել։

Սակայն այս փոփոխությունը նաև բանավեճի տեղիք է տվել։ Քննադատները հաճախ առցանց ակտիվիզմը բնութագրում են որպես «սլաքտիվիզմ»՝ պնդելով, որ գրառումը հավանելը, արշավը տարածելը կամ թվային ստորագրահավաքին միանալը քիչ ջանք է պահանջում և քիչ ազդեցություն ունի։

Բայց արդյո՞ք առցանց ակտիվիզմն իսկապես պարզապես անիմաստ սեղմումների հավաքածու է։ Թե՞ այս փոքր թվային գործողությունները կարող են դառնալ ավելի մեծ գործընթացի մի մասը։

Ի՞նչ է սլաքտիվիզմը

Սլաքտիվիզմը առցանց ակտիվիզմի այն ձևերի ընդհանուր անվանումն է, որոնք քիչ ջանք են պահանջում, օրինակ՝ տեղեկատվության տարածումը, հեշթեգների օգտագործումը, առցանց ստորագրահավաքներին միանալը կամ սոցիալական մեդիայի միջոցով որևէ նախաձեռնությանն ու գաղափարին հրապարակայնորեն աջակցելը։

Այս եզրույթը սովորաբար օգտագործվում է քննադատական իմաստով։ Ոմանք պնդում են, որ թվային ակտիվիզմը մարդկանց հնարավորություն է տալիս իրենց սոցիալական փոփոխությանն աջակցող անձ զգալու՝ առանց իրականում էական գործողություն կատարելու։

Բողոքի ակցիայի մասնակցելու, կամավորություն անելու, նվիրատվություն կատարելու կամ երկարաժամկետ կազմակերպչական աշխատանքում ներգրավվելու փոխարեն մարդիկ կարող են սահմանափակվել մեկ պարզ առցանց գործողությամբ։

Թվային ակտիվիզմի ամենահայտնի քննադատներից մեկը՝ Մալքոլմ Գլադվելը, պնդում էր, որ առցանց շարժումները չունեն այն ամուր հարաբերություններն ու կազմակերպվածությունը, որոնք պատմականորեն հիմք են հանդիսացել խոշոր սոցիալական շարժումների համար։

Սակայն թվային ոլորտի բազմաթիվ հետազոտողներ վիճարկում են այս տեսակետը։ Նրանք պնդում են, որ ակտիվիզմը միշտ էլ հարմարվել է հաղորդակցության նոր ձևերին։ Թեև առանձին առցանց գործողությունները կարող են փոքր թվալ, դրանք կարող են հզոր դառնալ, երբ միավորում են հազարավոր կամ միլիոնավոր մարդկանց ընդհանուր նպատակի շուրջ։

Ինչո՞ւ է սլաքտիվիզմը քննադատության ենթարկվում

Սլաքտիվիզմի վերաբերյալ մտահոգությունները կարևոր են։

Հիմնական քննադատություններից մեկն այն է, որ առցանց ակտիվիզմը կարող է վերածվել ցուցադրական ակտիվիզմի։ Որոշ մարդիկ կարող են մասնակցել հիմնականում իրենց սոցիալական իրազեկվածությունը ցույց տալու, այլ ոչ թե իրական փոփոխության հասնելու համար։

Ինչ-որ խնդրի մասին հրապարակում անելը երբեմն կարող է ավելի շատ վերաբերել անձնական ինքնության և հանրային ճանաչման ցուցադրմանը, քան այդ խնդրից անմիջականորեն ազդվող համայնքներին աջակցելուն։

Մյուս մտահոգությունն այն է, որ առցանց մասնակցության հեշտությունը կարող է փոխարինել ավելի խորքային ներգրավվածությանը։ Մարդու իրավունքների, կլիմայի փոփոխության կամ սոցիալական արդարության մասին գրառում տարածելը արժեքավոր է, սակայն դա ինքնին չի հանգեցնում քաղաքականության փոփոխության կամ երկարաժամկետ լուծումների։

Կան նաև խնդիրներ, որոնք կապված են հենց սոցիալական մեդիայի հարթակների հետ։ Ալգորիթմները ազդում են այն բանի վրա, թե մարդիկ ինչ են տեսնում, իսկ ընկերությունները վերահսկում են տեղեկատվության տարածման մեխանիզմները։ Սա նշանակում է, որ կարևոր խնդիրները կարող են անտեսվել, մինչդեռ մյուսները մեծ ուշադրություն կստանան պարզապես այն պատճառով, որ համապատասխանում են հարթակի միտումներին։

Սլաքտիվիզմը սոցիալական խնդիրների ամբողջական լուծում չէ։ Սակայն այն ամբողջությամբ անտեսելը նշանակում է չտեսնել այն կարևոր դերը, որը թվային տարածքները կարող են ունենալ ժամանակակից ակտիվիզմում։

Ինչպես կարող է սլաքտիվիզմը նպաստել սոցիալական փոփոխությանը

1. Մասնակցության ավելի հասանելի ձևերի ստեղծում

Թվային ակտիվիզմի ամենամեծ առավելություններից մեկը հասանելիությունն է։

Ավանդական ակտիվիզմը հաճախ պահանջում է ֆիզիկական ներկայություն, ֆինանսական ռեսուրսներ կամ հանրային տարածքներում անվտանգ մասնակցելու հնարավորություն։ Առցանց հարթակները կարող են նվազեցնել այս խոչընդոտներից մի քանիսը՝ մարդկանց հնարավորություն տալով մասնակցելու տարբեր վայրերից և տարբեր պայմաններում։

Այն անհատների և համայնքների համար, որոնք պատմականորեն դուրս են մնացել քաղաքական քննարկումներից, թվային տարածքները կարող են փորձառություններով կիսելու, կազմակերպվելու և գերիշխող պատմույթներին մարտահրավեր նետելու հնարավորություններ ստեղծել։

Առցանց տարածված մեկ պատմություն կարող է հասնել այնպիսի լսարանների, որոնք այլ կերպ երբեք չէին հանդիպի այդ տեսակետին։

2. Շարժումների տեսանելիության պահպանում

Սոցիալական շարժումները կախված են հանրային ուշադրությունից և շարունակական ներգրավվածությունից։ Թվային ակտիվիզմը օգնում է կարևոր խնդիրները տեսանելի պահել և թույլ է տալիս, որ քննարկումները շարունակվեն նաև ճգնաժամային պահերից հետո։

#MeToo և #FridaysForFuture շարժումները ցույց են տալիս, թե ինչպես առցանց մասնակցությունը կարող է անհատական փորձառությունները կապել հավաքական շարժումների հետ։

Հեշթեգը կարող է սկսվել որպես պարզ առցանց գործողություն, սակայն այն կարող է իրազեկել, խթանել քննարկումներ, գրավել լրատվամիջոցների ուշադրությունը և ազդել հանրային բանավեճի վրա։ Փոքր գործողությունները նշանակալի են դառնում, երբ դրանք կրկնվում և միավորվում են հավաքական մասնակցության միջոցով։

3. Մարգինալացված ձայների ուժեղացում

Պատմության ընթացքում բազմաթիվ համայնքներ դժվարացել են իրենց փորձառությունները ճանաչելի դարձնել հիմնական ինստիտուտների և լրատվամիջոցների համար։

Թվային հարթակները ստեղծել են տարածքներ, որտեղ մարգինալացված խմբերը կարող են ուղղակիորեն պատմել իրենց պատմությունները և ստեղծել աջակցության ցանցեր։

Առցանց ակտիվիզմը համայնքներին հնարավորություն է տալիս մարտահրավեր նետելու կարծրատիպերին, փաստագրելու իրենց փորձառությունները և պահանջելու հաշվետվողականություն։

#BlackLivesMatter-ի նման շարժումները ցույց են տալիս, թե ինչպես թվային հարթակները կարող են ուշադրություն հրավիրել համակարգային անհավասարությունների վրա և ճնշում ստեղծել սոցիալական ու քաղաքական քննարկումների համար։

4. Առցանց և առկա գործողությունների կապ

Թվային ակտիվիզմը չպետք է փոխարինի ակտիվիզմի ավանդական ձևերին։ Փոխարենը՝ այն կարող է ուժեղացնել դրանք։ Առցանց արշավները կարող են իրազեկել համայնքներին, ներգրավել աջակիցների, կազմակերպել միջոցառումներ և տարածել տեղեկատվություն։ Այնուհետև անցանց գործողությունները կարող են թվային ուշադրությունը վերածել անմիջական ներգրավվածության և երկարաժամկետ փոփոխության։

Միայն հեշթեգը չի կարող սոցիալական փոփոխություն առաջացնել։ Սակայն այդ հեշթեգի շուրջ միավորված մարդիկ կարող են։

Վերաիմաստավորելով ակտիվիզմի ձևերը

Սլաքտիվիզմի շուրջ բանավեճը հաճախ կենտրոնանում է այն հարցի վրա, թե արդյոք առցանց գործողությունները «իրական ակտիվիզմ» են։

Սակայն ավելի կարևոր հարցն այն է, թե ինչ է տեղի ունենում առաջին առցանց գործողությունից հետո։

Տարածված գրառումը կարող է զրույցի սկիզբ դառնալ։

Զրույցը կարող է բարձրացնել իրազեկվածությունը։

Իրազեկվածությունը կարող է հանգեցնել կազմակերպման, մասնակցության և փոփոխության պահանջի ուժեղացման։

Թվային ակտիվիզմի արժեքը կախված է նրանից, թե ինչպես է այն կապվում սոցիալական վերափոխման ավելի լայն գործընթացների հետ։

Առցանց մասնակցությունն ավելի ազդեցիկ է դառնում, երբ այն մարդկանց խրախուսում է ավելին սովորել, աջակցել խնդրից անմիջականորեն ազդվող համայնքներին և կատարել հետագա գործողություններ։

Ակտիվիզմի ապագան թվային է և հավաքական

Սլաքտիվիզմն ունի սահմանափակումներ։ Առցանց հարթակները կարող են խրախուսել մակերեսային ներգրավվածություն, իսկ թվային շարժումները կարող են ենթարկվել ալգորիթմների, ապատեղեկատվության և տարբեր կողմերի շահերի ազդեցությանը։

Միևնույն ժամանակ, թվային ակտիվիզմը փոխել է սոցիալական փոփոխությանը մարդկանց մասնակցելու ձևերը։ Այն հնարավորություն է տալիս շարժումներին կապվելու միմյանց հետ սահմաններից այն կողմ, տարածք է ստեղծում թերներկայացված ձայների համար և կազմակերպման նոր գործիքներ է տրամադրում։

Ակտիվիզմի ապագան առցանց և առկա գործողությունների միջև ընտրություն կատարելը չէ։ Խնդիրն այն է, հասկանալ, թե ինչպես կարող են դրանք աշխատել միասին։

Հավանությունը, տարածումը կամ հեշթեգը կարող են փոքր գործողություններ թվալ։ Սակայն կրթության, համայնքի ձևավորման և իրական գործողությունների հետ համադրվելու դեպքում այդ փոքր ներդրումները կարող են դառնալ փոփոխությանն ուղղված ավելի մեծ շարժման մի մասը։

Ակտիվիզմը զարգանում է։ Խնդիրն այլևս այն չէ, թե արդյոք թվային ակտիվիզմը կարևոր է, այլ այն, թե ինչպես օգտագործել այս գործիքները պատասխանատու և արդյունավետ կերպով՝ իրական ազդեցություն ստեղծելու համար։

Հոդվածը պատրաստեց Վարանտա Ահարոնեան Նիզիբլեանը 

Լրացուցիչ ընթերցանություն

• Malcolm Gladwell, Small Change: Why the Revolution Will Not Be Tweeted (The New Yorker, 2010)
• Zeynep Tufekci, Twitter and Tear Gas: The Power and Fragility of Networked Protest (2017)
• W. Lance Bennett & Alexandra Segerberg, The Logic of Connective Action (2012)
• Clay Shirky, Here Comes Everybody (2008)