Իրանցի դեռահաս աղջիկը՝ Արմիտա Գերավանդը, շուրջ մեկ ամիս կոմայի մեջ էր Թեհրանի մետրոյի կայարանում երկրի «Բարոյականության ոստիկանության» կողմից դաժան ծեծի ենթարկվելուց հետո: Նա պարզապես գլխաշոր չէր հագել: Մեկ ամիս շարունակ հետեւում էի լուրերին մի հիվանդագին հույսով, որն ունենում են դատապարտվածները: Երեկ փշրվեցին կիսատ-պռատ հույսերս, երբ ոչ պաշտոնական լրատվամիջոցներից ու քաղակտիվիստների հայտարարություններից իմացա, որ Արմիտան մահացել է: Նրա 16 տարվա կյանքն ընթացավ ու ավարտվեց պայքարով:
Հաճախ կիսարթուն ու կիսաքնած մղձավանջներ ես տեսնում, երբ վազում ես ու տեղ չես հասնում, գոռում ես, բայց ձայնդ դուրս չի գալիս: Հիմա, կարծես, այդ բոլոր մղձավանջներում լինեմ միանգամից: … ու կարծես հազարավոր գլխաշորերով խեղդեն ինձ: Կարծես կախաղանի պարաններ դարձած այդ գլխաշորերը ճզմեն ձեռքերս՝ քամելով բոլոր այն բառերը, որոնցով կարող էի լացել իմ ցավը:
***
Ճանաչողական այցով Իրանում էի սեպտեմբերի 16-ին՝ 22-ամյա Մահսա (Ջինա) Ամինիի դաժան սպանության օրը: Լինել առաջին անգամ Իրանում այդ օրը շատ սիմվոլիկ էր, ու նախքան մեկնելս հստակ որոշում ունեի սկզբունքայնորեն չկրել գլխաշոր՝ որպես հարգանքի տուրք ու սոլիդարություն հայրիշխանական բռնատիրական իշխանության անմեղ զոհերի հիշատակին:
Ճանաչողական այցիս ժամանակ եղա տարբեր քաղաքներում: Իրանը հիասքանչ երկիր է: Իրանցիներն աշխարհի ամենաբարի ու զգայուն մարդիկ են: Երանի՜ աշխարհը կարողանար տեսնել Իրանն այդ բռնատիրական շղարշից անդին, երանի՜ աշխարհը տեսներ ու հասկանար իրանցիներին:
Բաներ կան, որոնք նկարագրելու համար բառերն այնքան թույլ են դառնում, նախադասություններն` այնքան անմիտ, պարբերություններն` այնքան անտրաբանական: Այդպիսին են եղել իմ ապրումները որպես կին Իրան այցելության 10 օրերի ընթացքում: Ունեցա փորձառություններ, որոնք ինձ ծանոթ էին վաղուց ու ունեցա այնպիսիք, որոնց առաջին անգամ էի առնչվում:
Երեւի կանայք Իրանում աչքեր չպիտի ունենան, կամ դրանք պետք է այնպես կառուցված լինեին, որոնք միայն գետնին նայեն: Եթե սխալվես ու միամիտ հայացքով հանդիպես ինչ-որ տղամարդու աչքերի, դառնում ես նրա հայացքի զոհը. ցուցադրաբար այնքան ակնդետ են նայում, որ ուզում ես անցնել գետնի տակ: Գլխաշոր չկրելու դեպքում էլ հայացքներն առավել սանձարձակ ու վախենալու են դառնում: Աչքերով հետապնդում են քեզ այնքան, մինչեւ անհետանաս տեսադաշտից:
Իրանի չքնաղ պարտեզներից մեկում մի օր զբոսնելիս նկատեցի, թե ինչպես էին երկու տղամարդ մերկացնող հայացքներով նայում վերեւից ներքեւ սև հագած մի կնոջ: Ես արդեն սովոր էի, որ ինձ այդպես էին նայում, ամեն դեպքում, իմ հագուկապը տեղացիների համար անընդունելի էր, բայց տեսնելով այդ հայացքները բուրքայով կնոջ հետեւից, հազարերորդ անգամ հասկանում ես, որ խնդիրը հագուստը չէ, խնդիրը թաքնված է մարդկանց գլուխներում: Եվ «բարոյականության» այդքան ջատագով ռեժիմը, գուցե, «Բարոյականության մի ոստիկանություն» էլ ստեղծի նմա՞ն դեպքերի համար:
Իրանում անհարգալից վերաբերմունք է համարվում մեկին մեջքով կանգնելը, ինչի համար պետք է անպայման ներողություն խնդրես: Այդպես Սպահանի տոնավաճառում կանանցից մեկը ներողություն խնդրեց մի վաճառողից, քանի որ մեջքով շրջված զրուցում էր դիմացի վաճառողի հետ: Վաճառողը ներողությանն արձագանքեց պարսկական հայտնի աֆորիզմով. «ծաղիկը առաջ ու հետեւ չունի»: Երբեւէ այսքան խոցող արտահայտություն չէի լսել: Արտահայտությունը, որն այնքան լիրիկական է, ու ընդունված է համարել որպես բարեհամբույր վարքի դրսեւորում, շատ խնդրային է, քանի որ այդպես ասում են հիմնականում կանանց, ու զգացողություն ունեցա՝ կարծես զրկեն քեզ դեմքից ու անհատականությունից:
Մի օր՝ կեսգիշերին ռեստորանից հյուրանոց վերադառնալու ճանապարհին երեք աղջիկներով մոլորվեցինք հեքիաթային Յազդի լաբիրինթոսներում: Գրեթե մեկ ժամ անհուսորեն փնտրում էինք մզկիթի մինարեթը, որը մեզ համար պիտի դառնար փարոս՝ դուրս գալու համար դեպի գլխավոր փողոց: Սկսեցինք խուճապի մատնվել, երբ գիտակցեցինք, որ մենք Իրանում ենք, կին ենք, ու կեսգիշերն անց է:
Յազդի նեղ ու երկար փողոցները շատ անկանխատեսելի են. 20-30 մետր քայլում ես ու հանդիպում փակուղու, ու դիմացդ հայտնվում է տղամարդկանց մի խումբ: Ոտքերդ սկսում են դողալ, ու ենթագիտակցորեն սկսում ես փնտրել գլխաշորդ, բայց այն չկա, քանի որ դու չափից դուրս ըմբոստ ու սկզբունքային էիր որոշել լինել: Դողալով անցնում ես մյուս փողոց, իսկ այնտեղ երկու տղամարդ են վիճում, ու քո հետեւից ուժեղ արագությամբ մոտոցիկլետ է սլանում…
Ձեռքումս պահել էի նարնջի փայտից պատրաստված պարսկական սուր մազակալ՝ մտքումս կազմելով պլան, որ եթե հարձակվեն, ինչպես եմ պաշտպանվելու ու մյուս երկու աղջիկներին պաշտպանելու այդ մազակալով:
Երբ բարեհաջող գտանք Յազդի կլոր կտուրներում թաքնված մինարեթը, աթեիստ հոգիս պատրաստ էր այդ պահին իսլամ ընդունել (գիտեմ, որ ծիծաղում եք): Այդ գիշեր կյանքումս ունեցած ամենամեծ վախն եմ ապրել, իսկ ես հաճախ եմ հայտնվել նման իրավիճակներում:
Այդ միջադեպին զուգահեռ ինձ համար իսկական մարտահրավեր էր գլխաշոր չկրելու որոշումս, քանի որ ամեն պահի կարող էի հայտվել ոստիկանության ուշադրության կենտրոնում: Գիտակցում էի, որ կարող եմ արժանանալ Մահսայի ու շատ այլ իրանցի քույրերի ճակատագրին:
Գլխաշոր կրել եմ միայն մզկիթներում ու որոշ վայրերի անցակետերում, որից հետո նորից հանել եմ: Չեմ նկարագրի այն հայացքներն ու վերաբերմունքը, որ ստացել եմ այդ ընթացքում: Տհաճ է վերապրելը:
Բախտս բերել էր, որ պարսկերեն չգիտեի ու չէի հասկանում, թե ինչեր են ասում իմ հասցեին:
Երբ կեղտոտ հայացքներից ու խոսքերից սկսում էի հուսահատվել, հանկարծ լույսի շողերի նման փողոցում հայտնվում էին իմ տարիքի աղջիներ, ովքեր ինձ նման քամու գրկին էին տվել իրենց գեղեցիկ ու ըմբոստ մազերը: Մենք թաքուն ժպիտներ էինք փոխանակում ու միմյանց աչքերով շնորհակալություն հայտնում ըմբոստության, սոլիդարության եւ իրար այդկերպ պաշտպանելու համար:
Դրանք հույսի գեղեցիկ նշույլներ են` նման ջրի այն փոքր կաթիլներին, որոնք տարիներ հետո ծակում են ամենապինդ ու հաստ քարերը: Բռնատիրության այդ քարերն էլ մի օր կծակվեն ու այդ ծակերից լույս նման ներս կթափանցի ազատությունն ու արդարությունը: Ամեն ինչ սկսվում է փոքր կաթիլների` համարձակորեն ներքեւ գահավիժելուց: Աշխարհում ամեն մեծ բան սկսվում է փոքր կաթիլներից:
***
Երբ լսում ենք ինչ-որ մեկի մահվան մասին, սովորաբար սկսում ենք մեզ պատկերացնել այդ դերում: Արմիտայի՝ իմ կրտսեր քրոջ մահը, սակայն, այն դեպքն է, որ քեզ ոչ թե պատկերացնում ես այդ դերում, այլ կարծես ապրում ես այդ մահը: Դա այնքան անձնական է դառնում, որ կարծես քեզ սպանած ու զրկած լինեն քո այնքան գեղեցիկ կյանքից, որը նոր-նոր էր բողբոջում:
Ես կին էի Իրանում ընդամենը տասը օր, բայց իմ քույրերը ծնվում են այդ բռնության մեջ, ապրում ու վատնում են իրենց գեղեցիկ կյանքն այդ արյունոտ ռեժիմի իշխանության տակ:
Ես դժվարանում եմ ասել՝ ինչ է նշանակում լինել կին Իրանում. թող ամեն մեկն այս հարցի պատասխանն իր համար որոշի՝ ելնելով իր համոզմունքներից ու փորձառություններից:
Վերջում ես միայն կասեմ` ես ազատ չեմ ու ազատ չեմ լինի այնքան ժամանակ, մինչեւ բոլոր կանայք ազատ չլինեն: Կանանց պետք է կյանք եւ ազատություն: Եվ վերջում՝ Jin, Jiyan, Azadi.
Հոդվածի և լուսանկարների հեղինակ՝ Ելենա Սարգսյան
